YÜRÜTME VE İDARE BÖLÜMÜ

YÖNETMELİKLER Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından: KAZI DESTEK YAPILARI HAKKINDA YÖNETMELİKTE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİK MADDE 1- 18/12/2022 tarihli ve 32047 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmeliğin ekinde yer alan Kazı Destek Yapıları Tasarım ve Uygulama Esasları ekteki şekilde değiştirilmiştir. MADDE 2- Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer. MADDE 3- Bu Yönetmelik hükümlerini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı yürütür. T.C. Resmî Gazete

16 Temmuz 2026

“

Kazı Destek Yapıları Tasarım ve

Uygulama Esasları

İÇİNDEKILER

BÖLÜM 1: GENEL ESASLAR

• 1.1. KAPSAM

• 1.2. KAPSAM DİŞİ YAPILAR

• 1.3. ATIF YAPILAN STANDART, ULUSLARARASI YAYINLAR, EKLER

• 1.4. TANIMLAR

• 1.5. SİSTEM SEÇİMİ

• 1.5.1. Genel Kriterler

• 1.5.2. Sistem Seçimi Aşamaları

BÖLÜM 2: GENEL HESAP VE PROJELENDİRME ESASLARI

• 2.1. SEMBOLLER, TANIMLAR VE KISALTMALAR

• 2.2. GENEL YAKLAŞIM

• 2.3. GENEL PROJELENDİRME ESASLARI

• 2.4. ÖZEL DURUMLAR

• 2.5. YAPISAL ELEMANLARIN DAYANIKLILIĞI

• 2.6. GEOTEKNIK HESAP ESASLARI

• 2.6.1. Hesap Modelleri

• 2.6.2. Etkiler

• 2.6.3. Geoteknik Parametreler

• 2.6.4. Geometrik Özellikler

• 2.7. KARAKTERİSTİK DEĞERLER

• 2.7.1. Etkilerin Karakteristik Değerleri

• 2.7.2. Geoteknik Parametrelerin Karakteristik Değerleri

• 2.7.3. Geometrik Verinin Karakteristik Değerleri

• 2.8. TASARIM DEĞERLERİ

• 2.8.1. Etkilerin Tasarım Değerleri

• 2.8.2. Geoteknik Parametrelerin Tasarım Değerleri

• 2.8.3. Dirençlerin Tasarım Değeri

• 2.8.4. Pasif Zemin Direnci Tasarım Değeri (Limit Denge Analizi)

• 2.8.5. Geometrik Verilerin Tasarım Değerleri

• 2.9. GÖÇME SINIR DURUMLARI (ULS)

• 2.9.1. Tanım

• 2.9.2. Tıpkı Göçme Durumları

• 2.9.3. Zeminde ve Yapışal Elemanlarda Göçme, Şekil Değiştirme Kontrolü (GEO, STR)

• 2.9.4. Statik Denge, Borulanma ve Kaldırma (HYD, UPL)................................................

• 2.10. HİZMET GÖREBİLİRLİK SINIR DURUMU (SLS)................................................

• 2.11. GEOTEKNİK ARAZİ KARAKTERİZASYONU .................................................................

• 2.12. DEPLASMAN KRİTERLERİ ................................................................................................

• 2.13. TAMAMLANMAYAN VEYA DURDURULAN KAZILAR................................................

• 2.14. KAZI DESTEK YAPILARINDA DEPREM ETKİSİ................................................

• 2.14.1. Deprem Yer Hareketi Düzeyleri ........................................................................

• 2.14.2. Standart Deprem Yer Hareketi Spektrumları ve Parametreleri........................

• 2.14.3. Deprem Etkisini Dikkate Alan Analiz Yöntemleri ........................................

• 2.15. KALICI YAPILARIN TASARIMI ................................................................................

• 2.16. HİDROLİK HESAPLAR VE STABİLİTE ........................................................................

• 2.17. GEOTEKNİK PROJE TASARIM RAPORU VE ÇİZİMLERİ ........................................

BÖLÜM 3: KAZI DESTEK SİSTEMLERİ HESAP ESASLARI................................................

• 3.1. SEMBOLLER, TANIMLAR VE KISALTMALAR .................................................................

• 3.2. ANKRAJLI SİSTEMLER........................................................................................................

• 3.2.1. Sistem Elemanları ........................................................................................................

• 3.2.2. Ankrajlı Sistemlerin Tasarımı ................................................................................

• 3.2.3. Korozyon Koruması ........................................................................................................

• 3.2.4. Ankraj Testleri................................................................................................................

• 3.3. ZEMİN ÇİVİLİ SİSTEMLER ................................................................................................

• 3.3.1. Sistem Elemanları ........................................................................................................

• 3.3.2. Çivi Uygulamaları İçin Uygun Olmayan Zemin Şartları ........................................

• 3.3.3. Zemin Çivili Duvar Tasarımı ................................................................................

• 3.3.4. Zemin Çivisi Deneyleri ........................................................................................................

• 3.4. İÇTEN DESTEKLİ SİSTEMLER ................................................................................................

• 3.4.1. Sistem Elemanları ........................................................................................................

• 3.4.2. İçten Destekli Sistemlerin Tasarımı ........................................................................

• 3.5. KONSOL SİSTEMLER........................................................................................................

• 3.5.1. Uygunluk Koşulları ........................................................................................................

• 3.5.2. Tasarım Kriterleri........................................................................................................

• 3.6. HESAP AKIŞ ŞEMASI ........................................................................................................

BÖLÜM 4: UYGULAMA ESASLARI................................................................................................

• 4.1. GENEL HUSUSLAR................................................................................................................

• 4.2. KAZI DESTEK YAPISI ELEMANLARININ UYGULAMALARINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR................................................................................................

BÖLÜM 1: GENEL ESASLAR

1.1. KAPSAM

Bu Uygulama Esasları; kazı çukurlarının stabilitesinin sağlanması için yapılacak destek yapıları ile ilgili genel esasların belirlenmesi, bu kapsamdaki projelendirme, geoteknik analizlerde uyulacak genel şartlar ile yaygın olarak uygulanmakta olan destek yapısı tipleri ile ilgili genel bilgileri, uygulama esaslarını, kazı destek yapılarının aletsel ölçümlerle ve gözlemsel olarak izlenmesini ve perfomansının değerlendirilmesi kriterlerini kapsar.

• a) Bölüm 1'de, kazı destek yapısını oluşturan elemanların tanımları yapılmış, farklı kriterlere göre taşıdığıleri önem açısından kazı destek yapıları 3 farklı kategoride sınıflandırılmış ve kazı destek yapısının seçimine yönelik esaslar belirlenmiştir. Türkiye'de yaygın olarak uygulanan kazı destek yapısı sistemleri EK-1A (Bilgilendirme Eki)'da örneklendirilmiştir.

• b) Bölüm 2'de, kazı destek yapıları projelendirilirken dikkate alınması gereken Göçme Sınır Durumu (Ultimate Limit State - ULS) ve Hizmet Görebilirlik Sınır Durumu (Serviceability Limit State - SLS) açıklanmış, her iki sınır durum için gerekli koşullar tanımlanmıştır. Geoteknik tasarıma başlanmadan önce hazırlanması gereken mevcut durum tespitine yönelik rapor örneği EK-2A (Uygulama Eki)'da, tasarım ve projelendirme çalışmalarını yürütecek Geoteknik Sorumlularda, kazı destek yapısının kategorisine göre ihtiyaç duyulabilecek mesleki bilgi ve deneyim hususları, eğitim koşulları, yol göstermesi amacıyla EK-2B (Bilgilendirme Eki)'de verilmiştir.

• c) Bölüm 3'de, Türkiye'de yaygın olarak uygulanan kazı destek sistemlerine ilişkin hesap esasları belirtilmiştir.

• d) Bölüm 4'de, kazı destek yapılarının saha uygulaması sırasında göz önünde bulundurulması gereken hususlara yer verilmiş, kazı destek yapısının tipinden bağımsız olarak sağlıklı bir uygulama yapılabilmesi için uyulması gereken genel hususlar belirtilmiş, yaygın olarak uygulanan kazı destek yapısı elemanlarının imalatlarında imalat kalitesi bakımından öne çıkan kritik konular sıralanmıştır. Saha uygulamalarına başlamadan önce iş güvenliği ve çevre sağlığı tedbirleri açısından, hazırlanması önerilen, saha kullanımı ve makine/ekipman yerleşimini gösteren örnek bir şantiye planı EK-4A (Bilgilendirme Eki)'da verilmiştir. Ayrıca; geoteknik proje uygulamalarını yapacak kuruluşlarda, kazı destek yapılarının kategorisine göre ihtiyaç duyulabilecek personel sayısı, makine ekipmanı çeşitleri ve adetleri EK-4B (Bilgilendirme Eki)'de belirtilmiştir.

• e) Bölüm 5'de, kazı destek yapılarının imalatı aşaması ile arazi ölçüm, etüt-araştırma çalışmalarında çalışacak personel ile ilgili iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınması gereken önlemler belirtilmiştir.

1.2. KAPSAM DIŞI YAPILAR

Aşağıdan yukarıya doğru ve genellikle dolguları desteklemek amacıyla inşa edilen aşağıda belirtilen destek yapıları bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır.

• a) Yerinde Dökme/Taş Ağırlık Duvarı

• b) Yerinde Dökme Konsol/Payandalı Duvar

• c) Yaşayan Duvar (Crib wall)

• d) Sandık Duvar (Bin wall)

• e) Gabion Duvar

• f) Prekast Cephe Panelli Donatılı Zemin Duvar

• g) Modüler Beton Bloklu Donatılı Zemin Duvar

• h) Geosentetik/Hasır Çelik Cepheli Donatılı Zemin Duvar ve Zemin Şevler

1.3. ATIF YAPILAN STANDART, ULUSLARARASI YAYINLAR, EKLER

Bu Uygulama Esaslarında, ilgili formüller, şekiller, tablolar ve tasarım yaklaşımlarına ilişkin olarak kısmi ve/veya tamamıyla, tarih belirtilerek veya belirtilmeksizin diğer standart, dokümanlara ve uluslararası yayınlara/yayınlardan atıf, alıntı ve yaygın olarak kullanılan uygulama koşullarına göre revizyonlar yapılmıştır. Tarih belirtilen atıflarda daha sonra yapılan tadil veya revizyonlar, atıf yapan bu Uygulama Esaslarında da tadil veya revizyon yapılması şartı ile uygulanır. Atıf yapılan standart ve/veya dokümanın tarihinin belirtilmediği durumlarda söz konusu standart ve/veya dokümanın en son baskısı kullanılır. Atıf, alıntı ve yaygın olarak kullanılan uygulama koşullarına göre kısmi ve/veya tamamıyla revizyon yapılan standart, dokümanlar ve uluslararası yayınlar aşağıda belirtilmiştir.

• EC7 : EN 1997-1 (2004): Eurocode 7: Geotechnical design

• Part 1: General rules

• EN 1997-2 (2007): Eurocode 7: Geotechnical design

• Part 2: Ground investigation and testing

• FHWA : Federal Highway Administration, Ground Anchors And Anchored Systems, FHWA-IF-99-015, June 1999

• PTI : PTI (1996). Recommendations for Prestressed Rock and Soil Anchors, 3rd ed. Post-Tensioning Institute, Phoenix, Arizona.

• CIRIA : Construction Industry Research and Information Association (2017) Guidance on embedded retaining wall design, C760, London

• TBDY : Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018

• ÇYTHYEDY : Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik

• ZTEUERF : Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatı

• TKDTDZYDY : Türkiye Karayolları ve Demiryolları Tünelleri ile Diğer Zemin Yapıları Deprem Yönetmeliği

• TS498 : Yapı elemanlarının boyutlandırılmasında alınacak yüklerin hesap değerleri

• TS ISO 9194 : Yapıların projelendirilme esasları-Taşıyıcı olan ve olmayan elemanlar depolanmış malzemeler-Yoğunluk

• TS EN 1990 : Yapı tasarım esasları (eurocode)

• TS EN 1990/A1 : Yapı tasarım esasları (eurocode)

• TS EN 1990/A1/AC : Yapı tasarım esasları (eurocode)

• TS EN 1997-1 : Geoteknik tasarım - Bölüm 1: Genel kurallar (eurocode 7)

• TS EN 1537 : Özel geoteknik uygulamalar - Zemin ankrajlar

• TS EN 14490 : Özel jeoteknik çalışma uygulamaları - Toprak çivilemesi

• TS EN 445 : Şerbet - Önggerilmeli tendonlar için - Deney yöntemleri

• TS EN 446 : Şerbet - Önggerilmeli tendonlar için - Şerbetleme işlemleri

• TS EN 447 : Şerbet - Önggerilmeli tendonlar için - Temel gerekler

• TS EN 10204 : Metalik mamuller - Muayene dokümanlarının tipleri

• TS EN 206+A2 : Beton-Özellik, performans, imalat ve uygunluk

• TS EN 1536+A1 : Özel jeoteknik uygulamalar delme (fore)- Kazıklar- (yerinde dökme betonarme kazıklar)

• TS EN 14199 : Özel jeoteknik uygulamalar - Mini kazıklar

• TS EN 1538+A1 : Özel jeoteknik uygulamalar - Diyafram duvarlar

• TS EN 14487-1 : Püskürtme beton - Bölüm 1: Tarifler, özellikler ve uygunluk

• TS EN 14487-2 : Püskürtme beton - Bölüm 2: Uygulama

• TS 500 : Betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları

• TS EN 480-1 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney yöntemleri - Bölüm 1: Deneyler için şahit beton ve şahit harç

• TS EN 480-2 : Kimyasal katkılar-Beton, harç ve şerbet için-Deney metotları- Bölüm 2: Priz süresi tayini

• TS EN 480-4 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney metotları - bölüm 4: Betonda terleme miktarının tayini

• TS EN 480-6 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney metotları - bölüm 6: Kızıl ötesi analiz

• TS EN 480-11 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney metotları - bölüm 11: Sertleşmiş betonda hava boşluğu özelliklerinin tayini

• TS EN 480-13 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney yöntemleri - Bölüm 13: Harç kimyasal katkılarının deneyleri için referans kagir harcı

• TS EN 480-14 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney metotları - bölüm 14: Donatı çeliğinin korozyona karşı hassasiyeti üzerine katkının etkisinin tayini - Potansiyostatik elektrokimyasal deney

• TS EN 480-15 : Kimyasal katkılar-Beton, harç ve şerbet için-Deney metotları- Bölüm 15 : Referans metot ve viskozite değiştirici katkılar test etmek için yöntem

• TS EN 934-1 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Bölüm 1: Katkılara ait ortak gerekler

• TS EN 480-10 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Deney yöntemleri - Bölüm 10: Suda çözünebilir klorür muhtevası tayini

• TS EN 934-2+A1 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Bölüm 2: Beton kimyasal katkıları - Tarifler, gerekler, uygunluk, işaretleme ve etiketleme

• TS EN 934-3+A1 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Bölüm 3: Kâgır harcı için kimyasal katkılar - Tarifler, gerekler, uygunluk, işaretleme ve etiketleme

• TS EN 934-4 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Bölüm 4: Öngerme tendonları için şerbette kullanılan kimyasal katkılar - Tarifler, gerekler, uygunluk, işaretleme ve etiketleme

• TS EN 934-5 : Kimyasal katkılar - Beton, harç ve şerbet için - Bölüm 5: Püskürtme beton katkıları - Tarifler, gerekler, uygunluk, işaretleme ve etiketleme

• TS EN 934-6 : Kimyasal katkılar- Beton, harç ve şerbet için- Bölüm 6: Numune alma, performans sürekliliğinin değerlendirilmesi ve doğrulanması

• TS EN 12715 : Özel jeoteknik uygulamalar - Şerbetleme

• TS EN 15167-1 : Öğütülmüş yüksek fırın curufu - Beton, harç ve şerbette kullanım için - Bölüm 1: Tarifler, özellikler ve uygunluk kriterleri

• TS EN 15167-2 : Öğütülmüş yüksek fırın curufu - Beton, harç ve şerbette kullanım için - Bölüm 2: Uygunluk değerlendirmesi

• TS EN 13374 : Geçici kenar koruma sistemleri - Ürün özellikleri - Deney yöntemleri

• 1.3.1. Bu Uygulama Esaslarının einde verilen dokümanlar 'Bilgilendirme Eki' ve 'Uygulama Eki' olmak üzere iki kategoride düzenlenmiştir. Bilgilendirme Eki olarak verilen ekler, (Eklerin kategorileri hem metin içerisinde hem de ek başlığında belirtilmiştir.), bu Uygulama Esaslarının atıf yapılan bölümü için uygulamaya yönelik bilgi vermek, konuya ilişkin yol göstermek amacıyla hazırlanan öneri tabloları ve yönlendirici metinleri içermektedir. Bilgilendirme ekleri, bu Uygulama Esaslarının uygulanması zorunlu kısımları değildir. Uygulama Eki olarak verilen ekler, bu Uygulama Esaslarının ayrılmaz parçasıdır ve uygulanması zorunludur.

1.4.TANIMLAR

Bu Uygulama Esaslarında yer alan kavramlara ilişkin tanımlar aşağıda verilmiştir.

• 1.4.1. Statik Proje Müellifi: Mimari projeye ve zemin ve temel etüdü raporuna uygun olarak, ilgili mevzuat çerçevesinde hazırlanan, ölçekleri yapının büyüklüğüne ve özelliğine göre belirlenen, betonarme, yığma, çelik ve benzeri yapıların türlerine göre taşıyıcı sistemlerini gösteren, bodrum kat dâhil olmak üzere bütün kat planları, çatı planları, iskele sistemi ile bunların kesitleri, detayları ve hesaplarını hazırlayan inşaat mühendisidir.

• 1.4.2. Geoteknik Sorumlu: İnşa edilecek ya da mevcut yapıya ilişkin olarak her türlü zemin iyileştirme, şev stabilite analizi, üst yapıdan aktarılan yüklerin uygun zemin birimlerine aktarılması, kazı destek yapısı, vb. hususlarda, geoteknik proje tasarım raporu ve geoteknik proje hazırlayan, fenni mesul/kontrol/denetleme hizmetlerini yürüten, bu konularda danışmanlık hizmeti verebilen inşaat mühendisidir. İhtiyaç halinde kontrol etütleri ve ilave etütler yapar ya da yaptırır.

• 1.4.3. İlgili İdare: Yapı ruhsatı vermeye yetkili idarelerdir.

• 1.4.4. İlgili Kurum: Kamu kurum ve kuruluşlarıdır.

• 1.4.5. Komşu Yapı: Kazı destek yapılarının etki alanı içerisinde kalan, kazı destek yapısına yük aktaran veya kazı destek yapısının deplasman/deformasyon kriterlerini etkileyen/etkilenen, kazı çalışmaları hazırlık aşamasında, kazı sırasında veya kazı sorasında etkileme/etkilenme olasılığı bulunan yapıdır.

• 1.4.6. Destek Yapısı Ömrü

• 1.4.6.1. Geçici Destek Yapısı: Üzerine etkiyen tüm yükleri gerekli stabilite emniyetini ve sınır koşullarını sağlayacak şekilde en çok 2 yıl boyunca taşımak üzere projelendirilmiş, geçici fonksiyonlu mühendislik yapısıdır. 2 yılın sonunda tüm yüklerin ve fonksiyonun destek yapısı önünde inşa edilen bina veya bina türü yapıya aktarılacağı ve destek yapısının görevini tamamlayacağı kabul edilir. Gerekli tedbirler henüz projelendirme aşamasındayken alınmak şartıyla 2 yıllık süre en fazla 3 yıla kadar uzatılabilir. Geçici destek yapısının herhangi bir nedenle fonksiyonunun daha uzun süre boyunca sürdürülmesinin gerekmesi halinde alınması gereken inşai ve idari önlemler madde 2.13 ve madde 4.8'de belirtilmiştir.

• 1.4.6.2. Kalıcı Destek Yapısı: Üzerine etkiyen tüm yükleri gerekli stabilite emniyetini ve sınır koşullarını sağlayacak şekilde, en az destek yapısının uygulandığı kazı çukurunda inşa edilen bina veya bina türü yapının ömrü boyunca taşımak üzere projelendirilmiş, kalıcı fonksiyonlu mühendislik yapısıdır.

• 1.4.7. Düşey Elemanlar

• 1.4.7.1. Fore Kazık: Foraj (delgi) yöntemi ile açılan düşey kuyular içine önceden hazırlanmış donatı kafesi yerleştirilip tremi tekniği ile hazır beton dökülerek teşkil edilen betonarme elemandır.

• 1.4.7.2. Mini Kazık: Foraj (delgi) yöntemi ile 300 mm veya daha küçük çapta açılan düşey kuyular içine yerleştirilen çelik veya betonarme elemandır.

• 1.4.7.3. Betonarme Perde: Kısa vadede kendini tutabilen zemin veya kaya aynalarında yatay ve düşeyde donatı sürekliliği sağlanacak şekilde, tek yüzlü kalıp ile oluşturulan, yukarıdan aşağıya doğru inşaa edilen yerinde dökme betonarme elemandır.

• 1.4.7.4. Püskürtme Beton Perde: Kısa vadede kendini tutabilen zemin veya kaya aynalarında yatay ve düşeyde donatı sürekliliği sağlanacak şekilde, uygun özellikli pompa ile beton püskürterek oluşturulan, yukarıdan aşağıya doğru inşaa edilen betonarme elemandır.

• 1.4.7.5. Kuyu Perde: Düşey şaft kazısı tekniğine göre ahşap destekli olarak elle kazılan bir kuyunun içinde tek yüz kalıpla yukarıdan aşağıya doğru imal edilen betonarme elemandır.

• 1.4.7.6. Diyafram Duvar: Hidrolik veya mekanik kaşık (grab) veya hidrolik freze (cutter) ile bağımsız anolar halinde kazılarak delgi sıvısı ile desteklenen kuyular içine dışarıda imal edilmiş donatı kafeslerinin indirilmesi ve tremi yöntemi ile betonlanması şeklinde imal edilen betonarme elemandır.

• 1.4.7.7. Palplanş: Uzun kenarlarından birbirine lamba-zıvana sistemiyle geçirilerek zemine çakılmak suretiyle uygulanan, kısmen sugeçirimsizlik özelliği taşıyan, farklı kesitlerde hazır çelik profil elemandır.

• 1.4.7.8. Çelik Boru Kazık: Aktarılan yükün büyüklüğü, zemin ve çevresel koşullara bağlı olarak tercih edilen, genellikle darbeli çekiçler ile zemin/kaya (veya sualtı) içine sürülen, donatılı veya donatısız olarak imal edilen kompozit elemandır.

• 1.4.7.9. CFA (Continuous Flight Auger) Kazık (Sürekli Burgu Kazık-SBK): Kazık imalatında ve zayıf zeminlerde uygulanan, uzun, helezonik ve sürekli bir burgu (auger) ile delgi boyunca kazık alt ucuna kadar aynı yönde çevrilerek kazısı yapıldıktan sonra, CFA burgu matkabının ortasında yer alan boşluktan basınçlı olarak kuyu içine beton pompalanması ve projede olması halinde dışarıda imal edilmiş donatı kafeslerinin vibrasyonla (veya vibrasyonsuz) indirilmesi şeklinde imal edilen betonarme elemandır.

• 1.4.7.10. DSM (Deep Soil Mixing) Kolon: Kanat-burgu monte edilmiş delici-karıştırıcı ekipmanlar ile zeminin delinerek, çimento enjeksiyonu ve yerindeki zeminin karıştırılmasıyla elde edilen zemin-çimento kolonudur.

1.4.8. Yatay Elemanlar

• 1.4.8.1. Öngermeli Ankraj: Zeminde veya kayada yapılan delgi kuyusu içine çelik çekme elemanı (halat veya çubuk) yerleştirilip kuyunun içi dipten yukarıya doğru genellikle çimento şerbeti ile doldurulmak suretiyle imal edilen, kök bölgesi ve serbest bölgeden oluşan ve öngerme yükü uygulanan, sadece eksenel çekme yüküne çalışan taşıyıcı elemandır.

• 1.4.8.2. Zemin Çivisi (Pasif ankraj): Zeminde veya kayada yapılan delgi kuyusu içine çelik çubuk yerleştirilip kuyunun içi dipten yukarıya doğru genellikle çimento şerbeti ile doldurulmak suretiyle imal edilen, boşluk alma amacı dışında çok az öngerme uygulanan veya hiç uygulanmayan taşıyıcı elemandır.

• 1.4.8.3. Geçici Ankraj: Herhangi bir özel tedbir alınmadıkça proje ömrü en çok 2 yıl, Geoteknik Sorumlu tarafından proje raporunda ve proje çizim paftalarında açıkça belirtilecek ve yeterliliği hesapla gösterilecek özel tedbirlerle ömrü en çok 3 yıl olan ankraj elemanıdır.

• 1.4.8.4. Kalıcı Ankraj: Proje ömrü en az desteklediği kazı çukuru içinde inşa edilen yapının proje ömrü kadar olan ankraj elemanıdır.

• 1.4.8.5. İç Destek: Kazı çukurunu destekleyen düşey elemanlar arasında çukurun iç kısmında karşıdan karşıya veya diyagonal olarak yerleştirilen ve bu şekilde düşey elemanların desteklenmesinde kullanılan, çelik boru, profil veya betonarme kesitli taşıyıcı elemandır.

1.4.9. Birleştirme Elemanları

• 1.4.9.1. Başlık Kirişi: Birbirlerinden bağımsız olarak ve aralarında herhangi bir yapısal bağlantı olmadan inşa edilmiş düşey kazı destek elemanlarının yatay toprak basınçlarına karşı birlikte hareket etmeleri amacı ile düşey elemanların üst kısımlarını birleştirecek şekilde inşa edilen, çelik veya betonarme kiriş elemanıdır.

• 1.4.9.2. Kuşak Kirişi: Birbirlerinden bağımsız olarak ve aralarında herhangi bir yapısal bağlantı olmadan inşa edilmiş kazı destek elemanlarının, yatay toprak basınçlarına düşey elemanlarla birlikte karşı koyabilmesi amacıyla düşey elemanların önünde inşa edilen, çelik veya betonarme kiriş elemanıdır.

• 1.4.9.3. Betonarme perde ve püskürtme beton perdeler, gerektiğinde kazıkların önünde imal edilmek suretiyle hem düşey eleman hem de birleştirme elemanı olarak kullanılabilir.

1.4.10. Ölçüm Sistemleri

• 1.4.10.1. İnklinometre : Düşey elemanların arkasında veya içinde düşey olarak yerleştirilen özel kesitli boruların içinde düşeyde belirli aralıklarla (cihazın tipine göre 50 cm veya

100 cm) eğim ölçmek suretiyle kazı destek yapısında meydana gelen yatay deplasmanları, belirli bir referans tarihine göre ölçmekte kullanılan elektronik ölçüm cihazıdır.

• 1.4.10.2. Yük Hücresi : Yerleştirildiği iki yüzey arasında aktarılan yükü ölçmek için genellikle ankraj ve/veya zemin çivilerinde kullanılan elektronik ölçüm cihazıdır.

• 1.4.10.3. Ekstansometre : Yerleştirildiği doğrultuda, zamana bağlı eksenel yer değiştirmenin ölçülmesi amacı ile kullanılan elektronik ölçüm cihazıdır.

• 1.4.10.4. Piyezometre : Kuyular içine yerleştirilerek yeraltı su seviyesi veya boşluk suyu basıncını ölçmekte kullanılan elektronik/mekanik ölçüm cihazıdır.

• 1.4.10.5. Optik Okuma : Belirli bir noktadaki yatay ve düşey hareketlerin topografik ölçüm cihazları ile ölçülmesine dayanan aletsel ölçüm yöntemidir.

• 1.4.10.6. Bütünlük Testleri : İmalatı yapılan yapının projesine uygun imal edilip edilmediğini belirlemek üzere, bu amaç için imal edilmiş ve onaylanmış ekipman kullanılarak gerçekleştirilen testlerdir.

1.4.11. Kazı Destek Yapısı Kategorileri

• 1.4.11.1. Kazı Destek Yapıları, taşıdığı risk ile projelendirme ve uygulama zorluğu bakımından çeşitli kriterler göz önünde bulundurularak üç (3) kategoriye ayrılmıştır.

• 1.4.11.2. ** Kazı Destek Yapısı Kategorileri**, kazı derinliği, yeraltı suyu varlığı, kazı derinliği boyunca bulunan zemin cinsi, komşu yapı uzaklığı, toplam cephe plan uzunluğu, yapı ömrü ve yatay eleman mevcudiyetine göre Tablo 1.1'de belirtilmiştir.

Tablo 1.1. Kazı Destek Yapıları Kategorileri

• Kategori 1'e girmeyen tüm kalıcı kazı destek yapıları Kategori 3 altında değerlendirilir.

• 1.4.11.3. Tablo 1.1'de, destek yapısının herhangi bir kategoriye girebilmesi için o kategoriye ait tüm şartları sağlaması gerekmektedir. Kategori içerisindeki kriterlerden herhangi birinin sağlanamaması halinde bir üst kategori seçilir.

• 1.4.11.4. Yükleme durumu veya deplasmanlar bakımından önemli yapıların etkileşim alanı içinde kaldığı durumlarda kazı destek yapısı Kategori-3 olarak alınacaktır (Tablo 2.5).

• 1.4.11.5. Önemli yapıların (Tablo 2.5) tabi olduğu mevzuat hükümlerine ve ilgili idaresinin belirleyeceği kriterlere destek yapısının etüt, projelendirme, uygulama ve kontrol aşamalarında uyulur.

• 1.4.11.6. Destek yapısının kalıcı ya da geçici olup olmadığına, üst yapının ilgili bölümlerinin yapım süresi, yük alma kapasitesi ile destek yapısının servis süresi göz önünde bulundurularak bu Uygulama Esasları çerçevesinde Statik Proje Müellifi, Geoteknik Sorumlu, varsa Geoteknik Danışman ve İlgili İdare tarafından karar verilecektir.

1.5. SİSTEM SEÇİMİ

1.5.1. Genel Kriterler

Kazı destek yapısı ihtiyacı belirlendikten sonra, uygulanacak destek yapısı sisteminin seçimi bu Uygulama Esaslarında belirlenen esaslar doğrultusunda yapılacaktır. Kazı destek yapısının;

• a) Emniyetli (yönetmelik ve standartlara uygun),

• b) Teknoloji, uygulama süresi ve maliyet bakımından elverişli,

• c) Zemin ve çevre şartlarına uyumlu olması gerekir.

1.5.2. Sistem Seçimi Aşamaları

Sistem seçimi aşağıda belirtilen adımlara uygun olarak yapılmalıdır.

Adım 1: Kazı destek yapısı ihtiyacının tanımlanması: Kazı destek yapısının geometrik verileri (yüksekliği, uzunluğu) ve ömrü (kalıcı / geçici) belirlenmelidir. Yeterli yer varsa şevli kazı alternatifi araştırılmalıdır.

Adım 2: Saha koşullarının / kısıtlarının belirlenmesi: Proje gereklilikleri tanımlanır (saha ön incelemesi, yeraltı suyu varlığı, komşu yapılara yakınlık, mevcut altyapı varlığı, iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi vb.). Saha incelemesi sonrasında bazı kazı destek yapısı tipleri elenir ve gerekli zemin araştırmalarının kapsamının belirlenmesine yönelik bilgiler toplanır.

Adım 3: Destek yapısı tipi alternatiflerinin değerlendirilmesi: Kalan kazı destek yapısı tipleri için proje gereklilikleri detaylandırılır ve maliyet, projelendirme, performans ve inşaat açısından kabul kriterleri belirlenir.

Adım 4: Kabul edilebilir kazı destek yapısı tiplerinin seçimi: Geoteknik veriler, maliyet analizleri ve proje gereklilikleri dikkate alınarak seçilen kazı destek yapısı tipleri içerisinden karar verilen tipin detay hesapları yapılarak uygulama projeleri, teknik şartnamesi ve ihale dokümanları hazırlanır.

Bu adımlar bir akış diyagramı şeklinde aşağıda Şekil 1.1'de gösterilmiştir.

Şekil 1.1. Sistem Seçimi Aşamaları

1.5.3. Madde 1.5.1’de belirtilen hususlar ve diğer teknik sınırlamalar dikkate alınarak uygulanabilecek destek yapısı tipleri Tablo 1.2’den yararlanılarak seçilir.

1.5.4. EK-1A (Bilgilendirme Eki)’da tanımlanan kazı destek yapısı tiplerinden hangisinin hangi durum ve koşullar için daha uygun olduğu Tablo 1.2 ve Tablo 1.3’de verilmiştir.

1.5.5. Projelendirilecek sistemin seçimi Geoteknik Sorumlunun tercih ve sorumluluğundadır.

Tablo 1.2. Kazı Destek Yapısı Tipleri ve Tipik Uygulama Koşulları

Tablo 1.3. Tablo 1.2. Açıklama Notları

BÖLÜM 2: GENEL HESAP VE PROJELENDİRME ESASLARI

2.1. SEMBOLLER, TANIMLAR VE KISALTMALAR

• A : Kısmi katsayı seti (Etkiler)

• BKS : Bina kullanım sınıfı

• c : Toplam gerilme kohezyon değeri

• c' : Efektif kohezyon

• CD : Konsolidasyonlu-Drenajlı üç eksenli deney

• CU : Konsolidasyonlu-Drenajsız üç eksenli deney

• CU-u : Boşluk suyu basıncı ölçümlü konsolidasyonlu drenajsız üç eksenli deney

• CPTu : Boşluk suyu ölçümlü konik penetrasyon deneyi

• DD-1 : Deprem Yer Hareketi Düzeyi-1

• DD-2 : Deprem Yer Hareketi Düzeyi-2

• DD-2a : Deprem Yer Hareketi Düzeyi-2a

• DD-3 : Deprem Yer Hareketi Düzeyi-3

• DD-4 : Deprem Yer Hareketi Düzeyi-4

• DMT : Dilatometre Deneyi

• E : Elastisite modülü

• Eo : Küçük deformasyon elastisite modülü

• Eur : Yükleme-boşaltma elastisite modülü

• FAT : Malzeme yorulması veya zamana bağlı etkilerle oluşan göçme

• Fd : Etkilerin tasarım değeri

• Fk : Etkilerin karakteristik değeri

• G : Kayma modülü

• GEO : Zeminde oluşan göçme veya aşırı şekil değiştirme

• Go : Küçük deformasyon kayma modülü

• GS : Güvenlik sayısı

• H : Kazı derinliği

• Hmaks : Maksimum kazı derinliği

• HYD : Sızıntı, borulanma ve erozyon

• kh : Yatay eşdeğer ivme katsayısı

• KK-1 : Kazı Destek Yapısı Kategorisi - 1 (Kategori-1)

• KK-2 : Kazı Destek Yapısı Kategorisi - 2 (Kategori-2)

• KK-3 : Kazı Destek Yapısı Kategorisi - 3 (Kategori-3)

• M : Kısmi katsayı seti (Zemin özellikleri)

• Pd : Pasif Zemin Direnci için tasarım değeri

• Pk : Pasif Zemin Direnci için karakteristik değeri

• PMT : Presiyometre Deneyi

• r : Destek yapısı tipine göre yatay eşdeğer ivme azaltma katsayısı

• R : Kısmi katsayı seti (Dayanımlar)

• Rd : Direnç için tasarım değeri

• Rk : Direnç için karakteristik değeri

• SD1 : 1.0 saniye periyod için tasarım spektral ivme katsayısı

• $S_{DS}$: Kısa periyod bölgesi için tanımlanan tasarım spektral ivme katsayısı

• $S_{DS,72}$: Tekrarlanma periyodu 72 yıl olan deprem yer hareketi düzeyi için kısa periyod bölgesi için tanımlanan tasarım spektral ivme katsayısı

• $S_{DS,144}$: Tekrarlanma periyodu 144 yıl olan deprem yer hareketi düzeyi için kısa periyod bölgesi için tanımlanan tasarım spektral ivme katsayısı

• $S_{DS,475}$: Tekrarlanma periyodu 475 yıl olan deprem yer hareketi düzeyi için kısa periyod bölgesi için tanımlanan tasarım spektral ivme katsayısı

• SLS: Hizmet Görebilirlik Sınır Durumu (Serviceability Limit State, SLS)

• SPT: Standart Penetrasyon Deneyi

• STR: Yapısal elemanda göçme veya aşırı şekil değiştirme

• S_u: Drenajsız kayma mukavemeti

• TY: Tasarım Yaklaşımı (Design Approach, DA)

• ULS: Göçme Sınır Durumu (Ultimate Limit State, ULS)

• UPL: Hidrostatik etkiler nedeniyle oluşan kaldırma (yüzme) etkisi

• UU: Konsolidasyonsuz-Drenajsız üç eksenli deney

• X: İksa hareketlerinden etkilenen yatay mesafe

• X_d: Geoteknik parametreler için tasarım değeri

• X_k: Geoteknik parametreler için karakteristik değeri

• y: Kazı destek yapısı arkasında X mesafe içerisinde hesaplanan en büyük oturma

• $\beta_{maks}$: Kazı destek yapısı arkasında X mesafe içerisinde hesaplanan en büyük açısal dönme

• $\Delta a$: Öngörülemeyen plansız kazı yüksekliği

• $\delta h$: Yatay deplasman

• $\delta h_{lim}$: Yanal deplasman limit değeri

• $\delta h/H$: Yatay deplasman oranı

• $\phi$: Toplam gerilme kayma direnci açısı

• $\phi'$: Zeminin efektif kayma direnci açısı

• $\gamma_a$: Ankraj dayanımı kısmi katsayısı

• $\gamma_A$: Etkiler için kısmi katsayı

• $\gamma_{Su}$: Zemin özelliği kısmi katsayısı (Drenajsız kayma mukavemeti)

• $\gamma_{C'}$: Zemin özelliği kısmi katsayısı (Efektif kohezyon)

• $\gamma_{G,dst}$: Güvenliği azaltıcı sabit etkiler için kısmi katsayı

• $\gamma_{G,stb}$: Güvenliği artırıcı sabit etkiler için kısmi katsayı

• $\gamma_M$: Zemin parametreleri için kısmi katsayı

• $\gamma_R$: Direnç için kısmi katsayı

• $\gamma_{Re}$: Dayanma yapıları için zemin direnci kısmi katsayısı

• $\gamma_{Re*}$: Pasif Zemin Direnci için kısmi katsayı

$\gamma_{st}$ : Kazık çekme dayanımı kısmi katsayısı

$\gamma_{Q,dst}$ : Güvenliği azaltıcı değişken etkiler için kısmi katsayı

$\gamma_{Q,stb}$ : Güvenliği artırıcı değişken etkiler için kısmi katsayı

$\gamma_{qu}$ : Zemin özelliği kısmi katsayısı (Serbest basınç dayanımı)

$\gamma_{\phi}$ : Zemin özelliği kısmi katsayısı (Kayma mukavemeti katsayısı)

$\gamma_{y}$ : Zemin özelliği kısmi katsayısı (Birim hacim ağırlığı)

2.2. GENEL YAKLAŞIM

• 2.2.1. Kazı destek yapıları projelendirilirken Göçme Sınır Durumu (Ultimate Limit State - ULS) ve Hizmet Görebilirlik Sınır Durumu (Serviceability Limit State - SLS) ayrı ayrı irdelenmeli ve her iki sınır durum için gerekli koşullar sağlanmalıdır. Sınır durumlar, can ve mal kaybına yol açabilecek ölçüde oluşan deformasyonlar ile yapının hizmet görebilirliğini etkileyebilecek olan deformasyon sınırlarının aşılmasına karşılık gelen fiziksel durumları tanımlar. Sınır durumlar aşağıda açıklanmıştır.

• a) “Göçme Sınır Durumu (ULS)” yapının bütününün ve/veya bazı bileşenlerinin göçmelerine yol açabilecek veya göçme durumuna yaklaştıracak biçimde aşırı şekil değiştirmelerine sebep olacak mekanizmaları tanımlar. Projelendirme sürecinde, muhtemel tüm göçme sınır durumları hesaplarla değerlendirilecek ve göçme olasılığının kabul edilebilir sınırlar içinde kaldığı gösterilecektir.

• b) “Hizmet Görebilirlik Sınır Durumu (SLS)” aşılmadığı takdirde, büyük olasılıkla, yapının ve/veya bileşenlerinin hedeflenen/belirlenen şekilde onarım gerektirmeden kullanımlarına devam edilebilecek şekil değiştirme ve ötelenme seviyelerini tanımlar.

• 2.2.2. Geoteknik Sorumlunun, kazı destek yapısının uygulama aşamaları ve ömrü boyunca, muhtemel tüm Göçme Sınır Durumlarını ve Hizmet Görebilirlik Sınır Durumlarını değerlendirmesi gerekir.

• 2.2.3. Kazı destek yapısı projelendirmesinde ilgili sınır durumların oluşmadığı veya oluşma olasılığının kabul edilebilir sınırlar içinde kaldığı hesapla gösterilmelidir. Herhangi bir sınır durum için hesap yapılmadığı durumlarda, ilgili sınır durumun gerçekleşme ihtimalinin olmadığı somut gerekçelere dayandırılarak ispat edilmelidir.

• 2.2.4. Bu Uygulama Esaslarında, yukarıda açıklanan yaklaşım çerçevesinde kısmi katsayılar ile hesap yöntemi kullanılmaktadır.

• 2.2.5. Kısmi katsayılar ile hesapta, malzeme özelliklerinin, sistem dirençlerinin veya etkilerin karakteristik değerleri kısmi katsayılar ile çarpılarak tasarım değerleri elde edilir. Tasarım etkilerinin, tasarım direncinden daha düşük olduğu durumlarda sistemin sınır durumu sağladığı kabulü yapılır. Kısmi katsayılar kullanılarak sınır durumu sağladığı gösterilen sistemler için, sınır durumun aşılma olasılığı kabul edilebilir mertebelerdedir ve böylece tasarım açısından gerekli koşul sağlanmış olur.

• 2.2.6. Geoteknik Sorumlu, hangi göçme durumlarının incelenmesi gerektiğine karar verirken bu bölümde verilen hususları tek tek değerlendirmelidir.

• 2.2.7. Geoteknik tasarım hesap raporu ve projesini hazırlayacak veya uygulamasını yapacak/kontrol (fenni mesul) edecek olan Geoteknik Sorumluların, kazı destek yapısı

• kategorisine göre sağlaması önerilen deneyim/yeterlilik kriterleri EK-2B'de (Bilgilendirme Eki) verilmiştir.

2.3. GENEL PROJELENDİRME ESASLARI

• 2.3.1. Geoteknik proje ve tasarım aşamasına geçilmeden önce, kazı çukuru çevresinde maksimum kazı derinliğinin ($H_{maks}$) en az iki katı kadar ($2xH_{maks}$) olan yatay mesafede, kazı destek yapısı etki alanı içinde bulunan tüm yapıların toplam kat adedi, bodrum kat adedi, mevcut hasar durumu, temel derinliği, temel sistemi, temel oturum alanı, kazı alanına yakın mevcut altyapı güzergahları, projelendirme yılı, yapım yılı ve taşıyıcı sistem tipi gerek projeleri üzerinden gerekse yerinde yapılacak incelemelerle Geoteknik Sorumlu tarafından tespit edilmeli ve fotoğraflarla kayıt altına alınarak 'Yapı Durum Tespiti Teknik Raporu' hazırlanmalıdır. Kazı çukurunun çevresindeki arazi eğiminin yukarıya doğru 15° den fazla olması durumunda yukarıda belirtilen $2xH_{maks}$ mesafesi, bu eğimin kazı çukuruna olan olası etkilerini de dikkate alacak şekilde genişletilmelidir. Örnek bir Yapı Durum Tespiti Teknik Raporu EK-2A (Uygulama Eki)'da verilmiştir.

• 2.3.2. Projelendirme esasları ve ilgili sınır durumlar tanımlanırken aşağıda sıralanan etkenler göz önüne alınmalıdır.

• a) Toptan göçme ve toplam denge şartları

• b) Zemin hareketleri

• c) Kazı destek yapısı ve elemanlarının boyutları, mühendislik özellikleri, servis süreleri, vb.

• d) Çevresel etkiler

• i. Komşu yapılar

• ii. Çalışma alanının çevresinde araç trafiği

• iii. Çevrede mevcut altyapı sistemleri ve koruma sınırları

• iv. Bitki örtüsü (özellikle ağaçlar)

• v. Riskli malzemeler veya bunların depolandığı yapılar

• vi. Çalışma sahasını etkileyebilecek saha dışı etkenler (şevlerin mevcudiyeti ve duraylılığı vb.)

• vii. Kazı ve kazı destek yapısı imalatı aşamasında etkilenebilecek saha ve bölge

• viii. Yüzey suları

• ix. Bölgesel oturma, çökme ve boşluklar (karstik yapılar, maden galerileri, v.b.)

• x. Bölgesel ısı ve yağış değişimleri

• e) Zeminlerin özellikleri

• f) Yeraltı suyu koşulları

• g) Bölgesel depremsellik

• 2.3.3. Sınır durumlar, kazı destek yapısının hem tümü için hem de her bileşeni için ayrı ayrı değerlendirilmeli ve ilgili tüm standartlar gözetilerek tasarım yapılmalıdır. Sınır durumlar aşağıda açıklanmıştır:

• a) Kazı destek yapısı etkileşim alanı içinde kalan tüm zeminler için sınır durumları,

• b) Kazı destek yapısı ve elemanları için sınır durumları,

• c) Hem zemin/kazı kademeleri/imalat kademeleri, hem kazı destek yapısı hem de yapılması planlanan yapıyı içine alan sınır durumları.

• 2.3.4. Sınır durumlar hesaba dayalı geoteknik ve/veya yapısal tasarım ile değerlendirilir.

• 2.3.5. Geoteknik araştırma, tasarım ve imalat süreçleri, Tablo 1.1'de tanımlanan Kazı Destek Kategorileri ve Tablo 1.2'de verilen tipik uygulama koşullarına uygun olarak planlanır. Bu nedenle, Kazı Destek Yapısı Kategorisi projelendirme aşamasının en başında belirlenmelidir.

• 2.3.6. Kazı Destek Yapısı Kategorisi, projelendirme veya uygulama aşamaları süresince yeni bilgilerin ortaya çıkması durumunda geoteknik proje tasarım raporunda gerekçeleri belirtilerek değiştirilebilir.

2.4. ÖZEL DURUMLAR

• 2.4.1. Sahadaki yeraltı suyu ve drenaj koşulları, zeminlerin ve yapısal malzemelerin mühendislik özellikleri, imalat süresindeki belirsizlikler vb. riskler nedeniyle tasarımda hem kısa dönem hem de uzun dönemde ortaya çıkacak problemler göz önüne alınmalıdır.

• 2.4.2. Ankraj araştırma, uygunluk ve kabul testleri kapsamında hem kısa dönem davranışının incelenmesini mümkün kılacak yükleme deneyleri, hem de uzun dönem davranışını gösterecek krip deneyleri gerekli sayı ve özelliklerde yapılmalıdır. Uzun dönem davranışının (kalıcı ve uzun süre açık kalma riski olan geçici kazı destek yapılarında; krip ve malzeme ömrü) ne kadar muhtemel olduğu proje bazında belirlenmeli ve buna göre uzun dönem risklerine karşı bilgi edinmek için yapılacak saha deneylerinin kapsamı tanımlanmalıdır.

• 2.4.3. Geoteknik proje tasarım raporları aşağıda listelenen başlıklarla ilgili gerekli bilgileri içerir.

• a) Dikkate alınan yükler (etkiler) ve kazı destek yapısı arkasında izin verilen maksimum sürşarj yükü,

• b) Dikkate alınan yeraltı su seviyesi,

• c) Tüm zemin, kaya tabakaları ve bunların sınıflandırılması ve özellikleri,

• d) Eğimli tabaka düzlemleri,

• e) Maden galerileri, mağaralar ve diğer yeraltı yapıları,

• f) Kazı destek yapısı etkileşim alanı içinde bulunan kaya tabakalarının;

• i. Tabakalanma bilgisi,

• ii. Faylar, kırıklar, çatlaklar, fisürler (çatlakların yumuşak malzeme ile dolu olup olmadığı bilgisi),

• iii. Kaya kalitesi,

• iv. Kaya bloklarının denge(sizlik) durumları,

• v. Çözünme boşluklarının mevcudiyeti ve boyutları; süregelen çözünme süreçleri.

• g) Kazı ve uygulama çalışmalarının yapılacağı alanın içerdiği riskler;

• i. Kazı destek yapısı tarafından tutulan zeminin yüzey geometrisini değiştirebilecek doğal (gaz çıkışı, erozyon, oyulma, vb.) ve/veya doğal olmayan (kazı, inşaat çalışmaları, vb.) etkileri,

• ii. Korozyon etkisi ve muhtemel sonuçları,

• iii. Donma ve buzlanma,

• iv. Su seviyesinde ve şartlarında olabilecek değişimleri (yeraltı su seviyesi değişimleri, susuzlaştırma çalışmaları, sel, drenaj sistemlerinde yaşanabilecek problemler ve etkileri vb.),

• v. Deprem,

• vi. Çevre yapıların deplasman toleransları,

• vii. Yapılacak yapıların mevcut yapılara etkisi, yapılaşma alanı içerisindeki kısıtlar, komşu yapılaşma alanlarına olası etkiler.

2.5. YAPISAL ELEMANLARIN DAYANIKLILIĞI

• 2.5.1. Projelendirme aşamasında, çevresel koşulların etkileri dikkate alınarak malzemelerin dayanıklılığı (durabilite) değerlendirilir ve dayanıklılığın sürekli olarak sağlanması için gerekli koruma önlemleri alınır.

• 2.5.2. Aşağıdakilerle sınırlı olmamak üzere göz önüne alınması gereken başlıca dayanıklılık problemleri şunlardır:

• a) Beton elemanlar için; yeraltı suyunda, zeminde ve/veya dolguda mevcut agresif maddeler, örneğin asitler veya sülfat bileşimleri,

• b) Çelik elemanlar için; kimyasal madde etkileri, korozyon,

• c) Ahşap için; küf, mantar ve oksijen bulunan ortamlarda aerobic bakteri üremesi,

• d) Geosentetikler için; ultraviyole etkileri veya ozon bozunması, ısı ve gerilmenin bileşik etkileri ve kimyasal bozunma,

• e) İç destek elemanları için olası darbe ve ısıl etkenler.

• 2.5.3. Geoteknik proje tasarım raporunda ve geoteknik proje üzerinde, kazı destek yapısı tasarımında kullanılan elemanların malzeme standartları ile ilgili bilgi notu bulundurulur ve bu standartlara uyulur.

2.6. GEOTEKNİK HESAP ESASLARI

• a) Kazı destek yapısı üzerine farklı zamanlarda ve şiddetlerde etkiyen tüm yükler, sistem üzerine doğrudan uygulanan ‘Etkiler’ olarak tanımlanır. Bu etkilerden bazıları; zemin gerilmeleri/toprak basınçları, hidrostatik basınç, sızıntı kuvvetleri, üstyapıdan aktarılan sabit ve değişken yükler, sürşarj, trafik yükleri, kazı ile uzaklaştırılan yükler, ankraj yükleri, tünel kazılarından dolayı oluşan oturmalar, şişme ve kabarma türü zemin hareketleri vb. olarak örneklendirilebilir.

• b) Zaman içinde değişmediği kabul edilen etkiler, ‘Sabit Etki’ olarak tanımlanırken (komşu yapılardan aktarılan yükler vb.), zaman içinde büyüklüğünde değişkenlik gözlenenler ‘Hareketli Etki’ olarak tanımlanır (trafik yükleri, rıhtım yapıları için gemi çarpma kuvvetleri vb.).

• c) Ayrıca Etkiler, kazı destek yapısının stabilitesi üzerindeki sonuçlarına bağlı olarak da sınıflandırılır. Örneğin, kazı destek yapısı arkasındaki binanın kendi ağırlığından kaynaklanan düşey yükler ‘Güvenliği Azaltıcı Etki’, konsol duvarın önünde kazı tabanındaki sürşarj yükü ise ‘Güvenliği Arttırıcı Etki’ olarak tanımlanır. Tüm etkilere bağlı olarak yapısal elemanlarda oluşan ‘Tesirler’ ise yük kombinasyonlarının sonucu olarak tanımlanır.

2.6.1. Hesap Modelleri

• 2.6.1.1. Hesap modelleri, sınır durumlarının sağlandığını ispatlamak için Geoteknik Sorumlu tarafından kullanılan analitik, yarı ampirik ya da sayısal yöntemlerdir.

• 2.6.1.2. Geoteknik Sorumlu, kazı destek sistemini yeterli gerçeklikle temsil eden modeli oluşturmalıdır. Bir takım kabuller yapılması gerekiyorsa (örn. üç boyutlu problemlerin

iki boyutlu olarak çözülmesi, yeraltı su seviyesinin belirlenmesi, birim hacim ağırlığın belirlenmesi, tabakanın geçirgenliği vb.) incelenen sınır duruma etkisi dikkate alınarak güvenli tarafta kalan bir seçim yapılması gerekir. Geoteknik proje tasarımı Şekil 2.1'de özetlenen bir dizi süreci içermektedir.

Şekil 2.1. Hesaba Dayalı Geoteknik Tasarım Yöntemlerine Ait Süreçler

2.6.1.3. Hesaba dayalı tasarımda aşağıdaki hususlar dikkate alınmalıdır.

• a) Etkiler (doğrudan ve dolaylı etkiyen yükler),

• b) Zeminler, kayalar ve taşıyıcı malzemelerin özellikleri,

• c) Geometrik özellikler,

• d) Çevre yapılar/kazı destek yapısı açısından kabul edilebilir (deformasyon, kesit tasarım kriterleri, şekil değiştirme, deplasman ve titreşim, v.b.) sınır değerleri.

2.6.1.4. Kullanılan hesap modeli göz önüne alınan sınır durum için zeminin davranışını tanımlamalıdır.

2.6.1.5. Hesap yöntemi aşağıdakilerden herhangi birini, birkaçını veya tümünü içerir.

• a) Analitik model

• b) Yarı-ampirik model

• c) Sayısal model

2.6.1.6. Kullanılan hesap modelleri ya kesin olmalı, ya da güvenli tarafta sonuçlar verebilecek nitelikte olmalıdır.

2.6.1.7. Hesap modelleri güvenli tarafta kalacak şekilde basitleştirici kabuller içerebilir.

2.6.1.8. Gerektiği durumlarda modelden elde edilen sonuçlar, güvenli tarafta kalacak şekilde değiştirilebilir. Bu durumun, geoteknik tasarım hesap raporunda açıklanması gerekir.

2.6.1.9. Ampirik bağıntıların kullanıldığı durumlarda kullanılan bağtının saha şartları, zemin cinsi ve problemin doğasına uygun olduğu açıkça gösterilmelidir.

2.6.1.10. Herhangi bir mekanizmanın oluşumunu içeren sınır durumları ile hizmet görebilirlik sınır durumları hesap modelleri ile kontrol edilmelidir.

2.6.1.11. Birbirlerini etkileyen mekanizmaların bulunduğu projelerde veya zemin-yapı etkileşiminin önemli etkisinin olduğu durumlarda sayısal analiz yöntemleri kullanılmalıdır.

• 2.6.1.12. Ankrajlı veya içten destekli kazılarda meydana gelen zemin-yapı etkileşimi problemlerinde yapılan analizler, tüm malzemelerin davranışlarını yeterince temsil eden gerilme-şekil değiştirme ilişkileri kullanılarak yapılır.

2.6.2. Etkiler

• 2.6.2.1. Hesaplarda kullanılacak etkiler Geoteknik Sorumlu tarafından seçilir. Tasarımda kullanılacak etkilerin seçiminde zemin-yapı etkileşimi de göz önüne alınır. Aşağıda listelenen etkiler geoteknik tasarımda hesaba dahil edilir.

a) Zemin, kaya ve suyun ağırlıkları,

b) Zeminde mevcut gerilmeler,

c) Zemin itkileri,

d) Dalga basıncını da içermek üzere serbest su basınçları,

e) Yeraltı suyu basıncı,

f) Sızma basıncı,

g) Yapılardan uygulanan yükler,

h) Sürşarj yükleri (depolama alanları, şantiye binaları, vinç/araç yükleri vs.),

i) Yanaşma kuvvetleri (usturmaça),

j) Zeminden yük kaldırılması veya kazı,

k) Trafik yükleri,

1. Maden ve/veya tünel açma çalışmaları sonucunda oluşan hareketler,

m) Bitki örtüsü, iklim veya nem değişimleri sonucu oluşabilecek şişme büzülme davranışını,

n) Zeminlerin krip, kayma veya oturması sonucu oluşan hareketler,

o) Bozuşma, dağılma, ayrışma, kendiliğinden sıkışma ve çözünmeye bağlı hareketler,

p) Depremler, patlamalar, titreşimler ve dinamik yükler nedeniyle oluşan yer değiştirmeler ve ivmeler,

r) Donmayı da içerecek şekilde ısıl etkiler,

s) Buz ve buzul yükleri,

t) Zemin ankrajları veya iç destek elemanlarına uygulanan öngerme yükleri,

u) Aşağı çekme (downdrag) yükleri.

• 2.6.2.2.Geoteknik tasarımda, hareketli etkilerin birlikte veya ayrı ayrı etkime durumları dikkate alınmalıdır.

• 2.6.2.3.Etkilerin süreleri zamana bağlı olarak tanımlanacak, özellikle ince daneli zeminlerin drenaj ve sıkışabilirlik özellikleri dikkate alınacaktır.

• 2.6.2.4. Hareketli etkiler (tekrarlı ve şiddeti değişen), süregelen hareketler, sıvılaşma, zemin mukavemet ve rijitliğinin değişimi vb. durumlar özel değerlendirmeye tabi tutulmalıdır.

• 2.6.2.5. Kazı destek yapısında veya zeminde dinamik tepki yaratan etkiler özel değerlendirmeye tabi tutulmalıdır.

2.6.3. Geoteknik Parametreler

• 2.6.3.1. Tasarıma yönelik analizlerde geoteknik parametre olarak sayısallaştırılan zemin ve kaya özellikleri, zemin/kaya cinsine uygun arazi ve/veya laboratuvar deneyleriyle elde edilmelidir. Korelasyonlara müracaat ediliyorsa bunun gerekçesi açıkça ortaya konulmalıdır. Korelasyonlar için teorik ya da ampirik yöntemler kullanılabilir. Ampirik

• yöntemler kullanıldığı durumlarda bağintının saha şartları, zemin tipleri ve problemin doğasına uygun olduğu açıkça gösterilmelidir.

• 2.6.3.2. Deneylerden elde edilen değerler ULS ve/veya SLS sınır durumuna göre yorumlanarak belirlenmelidir.

• 2.6.3.3. Deneylerden elde edilen zemin özellikleri ve parametre değerlerinin, temsil ettikleri zemin ortamının bütünsel davranışını kontrol eden özellik ve parametrelerden farklı olabilecekleri göz önünde bulundurulmalıdır. Bu farklılıkların çeşitli sebepleri aşağıda sıralanmıştır.

• a) Parametrenin sabit bir değeri olmaması, gerilme ve şekil değiştirme durumuna göre değerinin değişebilmesi,

• b) Zemin ve kaya ortamlarının deney ve arazi ölçeklerindeki davranışlarının çeşitli sebeplerle farklı olabilmesi (çatlaklar, tabakalanmalar veya büyük parçaların mevcudiyeti, vb.),

• c) Zaman etkileri,

• d) Zemin/kaya ortamına giren/bulunan suyun zemin veya kaya mukavemetini azaltıcı etkisi,

• e) Dinamik etkilerin yumuşatıcı etkisi,

• f) Test edilen kayanın veya zeminin kırılganlığı veya sünekliği,

• g) Dayanma yapısı elemanlarının imalat yöntemi,

• h) Uygulama sırasındaki işçilik etkileri,

• i) İnşaat çalışmalarının zemin özelliklerine etkileri.

• 2.6.3.4. Geoteknik parametreler seçilirken göz önüne alınması ve dikkat edilmesi gereken hususlar aşağıda sıralanmıştır.

• a) Kullanılan deneylerin uygun oldukları zemin koşulları ile ilgili literatür bilgileri,

• b) Yayınlanmış ve genel tecrübe ve korelasyonlar ile elde edilmiş veriye göre geoteknik parametrelerin değerlerinin irdelenmesi ve mertebe olarak değerlerin doğruluğunun kontrolü,

• c) Tasarıma yönelik geoteknik parametrelerin değişkenlikleri,

• d) Komşu sahalarda yapılan her tür ölçümlere ve büyük ölçekli saha deneylerinin sonuçlarına bağlı değerlendirme,

• e) Aynı geoteknik parametre için farklı deney sonuçlarının kullanılması ve sonuçların karşılaştırılması,

• f) Yapının servis ömrü boyunca zemin malzeme özelliklerinde olabilecek olumsuz yönlü değişiklikler,

2.6.4. Geometrik Özellikler

Bir kazı destek sistemi tasarlanırken, etkiler ve zemin özellikleri kadar problemi oluşturan geometrik özellikler de tanımlanmalıdır. Geometrik özellikler proje başlangıcında belirsiz olabilir. Bu durumda kazı destek sisteminin sadece ön tasarımı yapılabilir. Geoteknik tasarım süreci bir düzeye kadar mimari ve statik proje tasarım süreçleri ile paralel olarak ilerler. Nihai geoteknik tasarıma, mimari ve statik projelerin yapının boyutları kesinleşecek kadar ilerlemesinden sonra başlanır. Kazı derinliği, doğal veya oluşturulmuş arazi kotları, doğal veya oluşturulmuş arazi eğimi, temel taban derinliği, kazı çukurunun plan boyutları, ara kazı

kademeleri, kazı destek sistem elemanlarının boyutları ve şekli vb. bilgiler geometrik özellikler olarak tanımlanır.

2.7. KARAKTERİSTİK DEĞERLER

• a) Karakteristik değer; göçme durumunun oluşumunu etkileyen değere ilişkin temkinli bir tahmin olarak tanımlanabilir. Tasarımda kullanılacak herhangi bir parametreye ait karakteristik değer (etkiler, zemin parametreleri vb.) belirlenirken, bu değerin;

• i. Arazi ve laboratuvar deneylerinden elde edilen basit bir istatistiki ortalama değer olmadığı,

• ii. İncelenen problemin bir fonksiyonu olduğu,

• iii. Arazi ve laboratuvar deneylerinden elde edilen sonuçlara ek olarak benzer saha, benzer bölge ve benzer zemin koşullarında kabul edilmiş tecrübeyi de gözetmesi gerektiği

göz önünde bulundurulmalıdır.

• b) Sahada ve laboratuvarda yapılan deneyler neticesinde istatistiksel değerlendirme yapmak için yeterli sayıda güvenilir veri olması durumunda, karakteristik değerin belirlenmesinde istatistiksel analizlerden yararlanılır.

2.7.1. Etkilerin Karakteristik Değerleri

Etkilerin karakteristik değerleri tasarım hesap sonuçlarının güvenli tarafta kalmasını sağlayacak şekilde seçilmelidir. Kazı destek yapılarının maruz kaldığı etkilere örnek olarak; yatay toprak itkisi, sürşarj yükü, yeraltı suyu, sızıntı kuvvetleri ve sıcaklık farkından kaynaklanan etkiler vb. sayılabilir. Yapısal elemanlara yönelik karakteristik etkiler güncel standart ve yönetmeliklerden elde edilir. (TS498, TS ISO 9194, TS EN 1990, TBDY vb.)

2.7.2. Geoteknik Parametrelerin Karakteristik Değerleri

• 2.7.2.1. Geoteknik parametrelerin karakteristik değerlerinin seçimi laboratuvar ve arazi deneylerinin sonuçlarına dayandırılmalı ve varsa benzer zemin koşullarındaki tecrübe ile desteklenmelidir.

• 2.7.2.2. Geoteknik parametrelerin karakteristik değerleri, sınır durumun oluşumunu etkileyen değerlerin güvenli tarafta kalan tahmini olarak yapılmalıdır.

• 2.7.2.3. Geoteknik parametreler için karakteristik değerlerin seçiminde aşağıdaki hususlar dikkate alınır:

• a) Jeolojik yapı ve diğer ilişkili bilgiler,

• b) Ölçülen özelliğin değer değişkenliği ve mevcut bilgiye dayalı diğer alakalı bilgiler,

• c) Saha ve laboratuvar çalışmalarının kapsamı,

• d) Numune sayısı ve tipleri,

• e) Değerlendirilen sınır durumu kapsamında, kazı destek yapısının etkileşim alanı içerisinde kalan zemin ortamının boyutları,

• f) Kazı destek yapısının yükleri dağıtabilme özelliği.

• 2.7.2.4. Eğer kazı destek yapısının sınır durum davranışı zemin özelliğinin en düşük ya da en yüksek değeri tarafından kontrol ediliyorsa, karakteristik değer; davranışı etkileyen bölgedeki en düşük veya en yüksek değerinihatı tahlımlı olmalıdır.

• 2.7.2.5. Karakteristik değerler en olası değerlerden düşük olacak şekilde alt değer olarak, ya da en olası değerden yüksek olacak şekilde üst değer olarak seçilebilir. Bu seçim yapılırken güvenli tarafta kalınması esastır.

• 2.7.2.6. Her bir hesap için alt ve üst değerlerin güvenlik açısından en kritik duruma karşı gelen kombinasyonları tercih edilmelidir.

• 2.7.2.7. Karakteristik değer seçiminde istatistiki yöntemlerden faydalanılması halinde, kullanılan yöntem yerel ve bölgesel sonuçları farklı değerlendirmeli ve benzeri zemin koşullarında elde edilmiş öncül bilgilerin kullanılmasına izin vermelidir.

• 2.7.2.8. Şayet istatistiki yöntemler kullanılarak karakteristik değer seçilirse, sınır durumu kontrol eden asıl değerin daha elverişsiz tarafta kalması olasılığının (örneğin, göçmeye direnen zemin için daha düşük drenajsız mukavemet değerine sahip olması) %5'ten fazla olmaması gereklidir. Bu durumda, ortalama değerinihatınlı tahmini, sınırlı sayıda geoteknik parametre ölçümü içinden %95 güven düzeyi ile yapılmış olur.

• 2.7.2.9. İstatistiki yöntemlerle parametre seçimi yapılabilmesi için ilgili parametre için kullanılacak istatistiki dağılım fonksiyonunun anlamlı bir biçimde elde edilebilmesini mümkün kılacak yeterli sayıda deney sonucu bulunmalıdır.

• 2.7.2.10. Efektif kohezyonun (c'), efektif kayma mukavemeti açısından tanjantına (tanφ') göre daha yüksek olan değişkenliği karakteristik değerler seçilirken göz önüne alınmalıdır.

2.7.3. Geometrik Verinin Karakteristik Değerleri

Saha kotuna ait karakteristik değer topografik ölçümler neticesinde belirlenmelidir. Yeraltı suyu kotuna ait karakteristik değer ise ölçümlere dayanabileceği gibi, gözleme ya da güvenli tarafta kalacak şekilde mühendislik öngörüsüne göre alt-üst seviyelerde hesaplarda dikkate alınmalıdır.

2.8. TASARIM DEĞERLERİ

Etkilerin, geoteknik parametrelerin, dirençlerin ve geometrik verilerin karakteristik değerleri, kısmi katsayılar ile çarpılarak/bölünerek tasarım değerleri elde edilir.

2.8.1. Etkilerin Tasarım Değerleri

• 2.8.1.1. Etkilerin tasarım değerleri güncel standart ve yönetmeliklerden elde edilmelidir. (TS498, TS ISO 9194, TS EN 1990, TS EN 1990/A1, TS EN 1990/A1/AC, yürürlükteki deprem yönetmeliği vb. ile uyumlu olmalıdır. TS EN 1997-1'de belirtildiği gibi bir etkiye ait tasarım değeri doğrudan belirlenebileceği gibi karakteristik değerler kullanılarak da hesaplanabilir.)

• 2.8.1.2. Etkilerin tasarım değerleri aşağıdaki bağımıyla (B.2.1) elde edilir. Etkiler için kısmi katsayı ($γ_A$) değeri Tablo 2.1'in ilgili sütunundan alınır.

$$ F_d = F_k \cdot \gamma_A \tag{B.2.1} $$

Burada;

$F_d$: Etkilerin tasarım değerini,

$F_k$: Etkilerin karakteristik değerini,

$\gamma_A$ : Etkiler için kısmi katsayıyı,

ifade eder.

• 2.8.1.3. Yeraltı suyu basıncının tasarım üzerinde ciddi etkilerinin olduğu sınır durum için hesap yapılırken (genelde göçme sınır durumu için yapılan hesaplarda) yapının servis ömrü boyunca karşılaşabileceği en olumsuz yeraltı su basıncı, tasarım değeri olarak alınmalıdır.

• 2.8.1.4. Daha az olumsuz etkileri olan sınır durum için hesap yapılırken (genelde hizmet görebilirlik sınır durumu için yapılan hesaplarda) yapının normal şartlarda karşılaşabileceği en olumsuz yeraltı su basıncı tasarım değeri olarak alınmalıdır.

2.8.2. Geoteknik Parametrelerin Tasarım Değerleri

Geoteknik parametrelerin tasarım değerleri doğrudan belirlenebileceği gibi karakteristik değerler kullanılarak aşağıdaki bağıntıyla da elde edilebilir.

$$ X_d = X_k / \gamma_M \tag{B.2.2} $$

Burada;

$X_d$: Geoteknik parametreler için tasarım değerini,

$X_k$: Geoteknik parametreler için karakteristik değerini,

$\gamma_M$: Zemin parametreleri için kısmi katsayıyı,

ifade eder.

2.8.3. Dirençlerin Tasarım Değeri

Dirençlerin tasarım değerlerinin dengeyi arttırıcı bir etki olarak dikkate alınması durumunda tasarım değeri aşağıdaki bağıntı (B.2.3) ile hesaplanır.

$$ R_d = R_k / \gamma_R \tag{B.2.3} $$

Burada;

$R_d$: Direnç için tasarım değerini,

$R_k$: Direnç için karakteristik değerini,

$\gamma_R$ : Direnç için kısmi katsayısını,

ifade eder.

2.8.4. Pasif Zemin Direnci Tasarım Değeri (Limit Denge Analizi)

Pasif zemin direnci, analizlerde dengeyi azaltıcı bir etki olarak hesaba katılıyorsa herhangi bir karakteristik değer kullanılmadan, tasarım değeri olarak doğrudan kullanılır. Pasif zemin direncinin dengeyi arttırıcı bir etki olarak dikkate alınması durumunda tasarım değeri aşağıdaki bağıntı (B.2.4) ile hesaplanır. Pasif Zemin Direnci için dengeyi arttırıcı yönde kullanılacak kısmi katsayı ($\gamma_R$) değeri Tablo 2.1'in ilgili sütunundan alınır.

$$ P_d = P_k / \gamma_{Re*} \tag{B.2.4} $$

Burada;

$P_d$: Pasif Zemin Direnci için tasarım değerini,

$P_k$: Pasif Zemin Direnci için karakteristik değerini,

$\gamma_{Re*}$ : Pasif Zemin Direnci için kısmi katsayısını,

ifade eder.

2.8.5. Geometrik Verilerin Tasarım Değerleri

• 2.8.5.1. Geometrik veri için kısmi katsayı kullanılmasına gerek olmadan karakteristik değerler doğrudan kullanılabilir.

• 2.8.5.2. Dayanma yapısının hemen önünde gerçekleştirilecek drenaj hendeği gibi imalatlar, öngörülen-planlı kazılar olarak tanımlanmalı ve geoteknik tasarım planlı kazılar neticesinde oluşacak nihai kazı derinliklerine göre yapılmalıdır. Öngörülemeyen-plansız kazı durumu 0.5 m'yi geçmeyecek şekilde, nihai kazı derinliğine eklenmelidir (Şekil 2.2).

Şekil 2.2. Öngörülemeyen Plansız Kazı Durumunun Hesaplara Dahil Edilmesi

2.9. GÖÇME SINIR DURUMLARI (ULS)

2.9.1. Tanım

Göçme Sınır Durumları (ULS) insanların ve yapının güvenliğini gözetir. Aynı tasarım içinde birbirinden farklı ULS'ler için kontrollerin yapılması gerekebilir.

Aşağıda olası ULS'ler tanımlanmıştır.

• a) Sistem dengesinin kaybolması,

• b) Yapısal elemanda göçme veya aşırı şekil değiştirme (STR),

• c) Zeminde oluşan göçme veya aşırı şekil değiştirme (GEO),

• d) Malzeme yorulması veya zamana bağlı etkilerle oluşan göçme (FAT),

• e) Hidrostatik etkiler nedeniyle oluşan kaldırma (UPL),

• f) Sızıntı, borulanma ve erozyon gibi diğer konular (HYD).

2.9.2. Tipik Göçme Durumları

Tüm geoteknik tasarımlarda sistem dengesinin kaybolması, zeminde oluşan göçme ya da aşırı şekil değiştirme (GEO) ve yapısal elemanlarda aşırı şekil değiştirmeye bağlı göçme (STR) için gerekli kontroller yapılmalıdır. Tüm bu kontroller kazı kategorisinin gerektirdiği şartlarda, göçme analizleri deprem koşulları için de incelenmeli ve ilgili ULS kriterinin sağlandığı gösterilmelidir. Gömülü dayanma yapıları için tipik göçme durumları Şekil 2.3'deki gibi tanımlanır.

(a) Halat Çekme Yenilmesi

(b) Enjeksiyon gövdesi/zemin arayüzeyi sıyrılma yenilmesi

(c) Halat/enjeksiyon gövdesi arayüzeyi sıyrılma yenilmesi

(d) Duvarın eğilme yenilmesi

(e) Duvarın yetersiz pasif direnç nedeni ile yenilmesi

(f) Öne doğru dönme nedeni ile yenilme (ilk sıra ankraj yapılmadan önceki konsol durumu)

(g) Yetersiz eksenel kapasite nedeniyle yenilme

(h) Öne doğru bütünsel dönme nedeniyle yenilme

(i) Kayma nedeni ile yenilme

(j) Toptan göçme yenilmesi

Şekil 2.3. Farklı Göçme Sınır Durumlarını Gösteren Şematik Örnekler (FHWA)

2.9.3. Zeminde ve Yapısal Elemanlarda Göçme, Şekil Değiştirme Kontrolü (GEO, STR)

• 2.9.3.1. Bu Uygulama Esasları kapsamına giren dayanma yapılarının zemin ve yapısal elemanlarında göçme ve şekil değiştirme kontrollerine yönelik ULS hesaplarında, EC7 tarafından tanımlanan Tasarım Yaklaşımı-2 (TY2) kullanılacaktır. TY2'ye göre yapılan hesaplarda:

• a) Etkiler veya tesirler kısmi faktörler ile arttırılırken,

• b) Zemine ait malzeme özellikleri değiştirilmez ancak,

• c) Dirençler azaltılır.

• 2.9.3.2. TY2 ile yapılacak hesaplarda kullanılması gereken kısmi katsayı setleri Tablo 2.1'de verilmiştir. TY2'ye göre; dayanma yapısına uygulanan etkiler A kısmi katsayı seti ile artırılırken, zemin özellikleri ise M kısmi katsayı seti kullanılacağı için değişmeyecek ancak dayanımlar R kısmi katsayı seti ile bölünerek azaltılacaktır.

• 2.9.3.3. Kaza yüklerinin (araç çarpması, patlama vs.) dikkate alındığı analizlerde, Tablo 2.1'deki $γ_A$ ve $γ_M$ kısmi katsayıları değerleri 1.00 alınır. Dirençler için kısmi faktörlerin tüm değerleri, Geoteknik Sorumlu tarafından güvenli tarafta kalacak şekilde dikkate alınan özel koşullara göre seçilmelidir.

• 2.9.3.4. Toptan göçme analizinde kısmi faktörler kullanılmaması durumunda geçici kazı destek yapılarında $GS \ge 1.35$, kalıcı kazı destek yapılarında $GS \ge 1.5$ şartı aranır.

Tablo 2.1. Depremsiz Durumda ULS Hesabı İçin Kısmi Katsayılar ($γ_A, γ_M, γ_R$)

• Zemin direnci, dayanma yapıları ve toptan göçme analizlerinde farklı değerler almakta olup, yukarıda her iki koşul için de kısmi katsayılar verilmiştir.

2.9.4. Statik Denge, Borulanma ve Kaldırma (HYD, UPL)

• 2.9.4.1. Statik dengenin yitirilmesi, borulanma ve kaldırma türü göçme durumları bazı derin kazı (Şekil 2.4) hesaplarının önemli bir unsuru olarak öne çıkabilir. Bu gibi durumlarda Geoteknik Sorumluın her bir göçme durumu için gerekli kontrolleri yapması gerekir:

• a) Yapıda veya zeminde dengenin yitirilmesi durumu için statik denge tahkiklerinin,

• b) Yeraltı suyunun yüzdürme etkisine maruz kalabilecek yapılar için kaldırma tahkiklerinin,

• c) Hidrolik etkiler nedeniyle kazı tabanından oluşabilecek borulanma tahkiklerinin, yapılması ve sınır durumun sağlandığının gösterilmesi gerekir.

• 2.9.4.2. Kazı için yeraltı suyu seviyesinin düşürülmesi gerekmesi durumunda civardaki yeraltı suyu seviyesine olacak etkiler ve bunun komşu binalarda sebep olacağı oturmalar tasarımda göz önüne alınmalıdır.

• 2.9.4.3. Yapılacak kazı destek yapısının yeraltı suyu rejimi, seviyesi ve/veya akış yatağı güzergahını etkilemesi durumu, kazı destek yapısı ile çevresinin stabilitesi için dikkate alınmalıdır.

• 2.9.4.4. Bu Uygulama Esasları kapsamına giren dayanma yapılarının tasarımında (Borulanma ve Kaldırma) Tablo 2.2'de verilen kısmi katsayılar kullanılacaktır.

Şekil 2.4. Borulanma ve Kaldırma Göçme Durumu Örnekleri

Tablo 2.2. Tasarımda Kullanılacak Kısmi Katsayılar

2.10. HİZMET GÖREBİLİRLİK SINIR DURUMU (SLS)

• 2.10.1. Hizmet Görebilirlik Sınır Durumu yapının servis ömrü boyunca inşa amacına uygun kalmasını, rahatlık, konfor ve dış görünüşünün korunmasını sağlar. Bu nedenle, tasarlanan dayanma yapısı üzerinde oluşan yatay ve düşey deplasmanlar, açısal dönme, birim şekil değiştirme, yapısal elemanlardaki çatlaklar vb. değerlerin, izin verilebilir sınır değerlere eşit ya da daha düşük olması şartı sağlanmalıdır.

• 2.10.2. Derin kazı tasarımında, izin verilebilir deplasman olarak tanımlanan limit değer belirlenirken; kazı çalışmalarından etkilenebilecek çevre yapıların mevcut durumları, yapısal özellikleri ve kullanım amacına bağlı olarak hizmet koşulları dikkate alınmalıdır. Kazı destek sistemini oluşturan düşey duvarın arkasında kalan kaldırım ve yollar ile altyapı tesisleri de (normal/önemli yapılar Tablo 2.5) bu unsurlar arasında yer alır.

• 2.10.3. SLS hesaplarında dikkate alınacak tüm etkiler, zemin parametreleri ve dirençler için kısmi katsayı setleri 1.0 olarak kullanılır.

2.11. GEOTEKNİK ARAZİ KARAKTERİZASYONU

Geoteknik Arazi Karakterizasyonu geoteknik analizlerde ihtiyaç duyulan verilerin disiplinler arası (inşaat, jeoloji, jeofizik, geomatik vb. mühendislik bölümlerinin ilgili uzmanlık alanları) çalışmalar ile elde edildiği araştırmaların genel adıdır. Geçici ve kalıcı destek yapıları için en baştan geoteknik arazi karakterizasyonu planlaması yapmak tasarım sürecinin sağlıklı ve hızlı ilerlemesi için gereklidir.

• 2.11.1. Geoteknik arazi karakterizasyonunun kapsamı ve içeriği; Geoteknik Sorumlu, Zemin ve Temel Etüt Raporu hazırlayan ve varsa Geoteknik Danışmanın ortak kararıyla sondajlar yapılmadan önce belirlenir. Bu doğrultuda, arazi topoğrafyası, jeolojik birimler,

• tabakalanma açısı, yeraltı suyu ve zemin/kaya özelliklerinin sağlıklı belirlenebilmesi için sondaj sayısı/yeri/derinliği ile yapılacak arazi ve laboratuvar deneyleri tariflenir.

• 2.11.2. Tasarımda kullanılacak geoteknik arazi karakterizasyonundaki araştırma noktaları, kazı destek yapısının her bir cephesi için gerektiği sayıda ve sıklıkta olacak (en çok 30 m. aralıkla) şekilde seçilmelidir (Şekil 2.5). Bununla birlikte, zemin koşullarının ve yeraltı suyu seviyesinin üniform olmadığı durumlarda, sondaj sayısı ve lokasyonları aralarındaki mesafe 20 m'yi geçmeyecek şekilde seçilir. Kazı derinliği H ise kazı destek hattında yapılacak sondajlar, destek yapısı elemanın ulaşacağı derinliğin en az 5 m altına kadar veya kazı taban kotundan itibaren en az 0.5H kadar daha derine (hangi değer daha büyükse) ulaşmalıdır. Kaya ortamlarda bu sondajlar Geoteknik Sorumlu ve varsa Geoteknik Danışmanın onayı alınarak birim sürekliliğinin tespit edildiği durumlarda planlanan kazı taban kotundan itibaren kaya birimine girildikten en az 5.0 m sonra sonlandırılabilir.

• 2.11.3. Parsel dışında sondaj/deney yapma imkanı var ise bu tür çalışmaların destek yapısından yatayda 1.0H - 1.5H kadar mesafeyi içine alan bölgede, ankraj köklerinin kalması muhtemel bölgeyi de içine alacak şekilde yapılması önerilir. Şekil 2.5'de dayanma yapısı hattı ve çevresinde yapılması önerilen zemin araştırmasına ait tipik bir sondaj yerleşimi verilmektedir.

• 2.11.4. Kazı destek yapılarının tasarımında, sahadaki zemin koşullarına ve yükleme durumuna ve özellikle ince daneli zeminlerdeki drenaj hızına bağlı olarak hem drenajlı durum hem de drenajsız durum için geoteknik analizlerin yapılması gerekebilir. Bu nedenle arazi ve laboratuvar çalışmalarının hem drenajlı hem de drenajsız durum için zemin parametreleri elde edilecek şekilde planlanması gereklidir. Laboratuvar ve arazi deneyleri de buna göre planlanır.

• 2.11.5. Mukavemet parametreleri, küçük ve orta/büyük deformasyon modüllerinin elde edilmesi için yapılabilecek deneyler ve ilgili parametrelerin ölçümü için yeterlilikleri Tablo 2.4'de verilmektedir. Tablo 2.4'te verilmemiş farklı deneylerin uygunlukları Geoteknik Sorumlu ve varsa Geoteknik Danışman tarafından değerlendirilir.

• 2.11.6. Zemin ortamlarında yapılan kazı destek sistemleri için gerekli tasarım parametrelerinin elde edilebileceği deney tiplerinin seçiminde; KK-2'ye ve KK-3'e giren kalıcı destek sistemlerinde örselenmemiş numune alınabilen tabakalarda efektif gerilme parametreleri CD (konsolidasyonlu drenajlı) tipi üç eksenli basınç veya üç eksenli çekme deneylerinden elde edilir. Ayrıca modül değerleri için presiyometre deneyi yapılır.

• 2.11.7. Geoteknik Sorumlu ve varsa Geoteknik Danışman, hazırlanmış olan Zemin ve Temel Etüdü Veri Raporu ile Geoteknik Raporda verilen parametrelerle ilgili olarak aşağıdaki yöntemlerden bir tanesini seçerek ilerler.

• a) Geoteknik Raporda verilen karakteristik değerler uygun bulunursa aynen kullanır.

• b) Geoteknik Raporda verilen karakteristik değerler Geoteknik Sorumlu tarafından uygun bulunmuyorsa gerekçe göstererek arttırılmak veya azaltılmak suretiyle değiştirilir. Böyle bir durumda seçilen değerlerin sorumluluğu Geoteknik Sorumludadır.

• c) Verilen geoteknik parametrelerin sahadaki gerçek durumu temsil etmediği ve gerçekçi değerlerin elde edilebilmesi için mevcut zemin araştırmalarının nitelik

ve/veya nicelik açısından yeterli olmadığı görüşü hakimse gerekçelerini belirterek tamamlayıcı zemin araştırması (Kontrol Etütleri - Ek Etütler; bkz. Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatı) yapılması talep edilir.

Tavsiye edilen en uzun mesafeler.

Tavsiye edilen en kısa mesafeler.

Şekil 2.5. Ankrajlı Bir Dayanma Yapısında Araştırma Noktalarının Planlanması

Tablo 2.4. Deney Şartları İle Mukavemet Parametrelerinin Belirlenmesi Arasındaki İlişki

*** Kontrol edilebilir deney şartlarında doğrudan ölçülür.

** Tam kontrollü olmayan deney şartlarında doğrudan ölçülür.

• Ölçüm sonuçlarından dolaylı olarak elde edilir.

2.12. DEPLASMAN KRİTERLERİ

2.12.1. Kazı çalışmaları sırasında ve sonrasında

• a) Destek yapısında oluşan deplasmanlar/deformasyonlar ile

• b) Destek yapısının arkasında kalan zemin ortamında, altyapı hatlarında ve yapılarda oluşan deplasmanlar/deformasyonlar, sınırlandırılmalıdır.

2.12.2. Destek yapısında oluşan sınır deplasman değeri, destek yapısının üst kotu ile nihai kazı tabanı arasında kalan H kazı derinliğinin makul bir oranı olarak belirlenmelidir (Şekil 2.6). Sınır deplasman değeri geoteknik proje raporunun tasarım esasları başlığı altında verilir.

Şekil 2.6. Kazı Derinliği, H

2.12.3. Destek yapısının kendisinde oluşan deplasmanlar/deformasyonlar;

• a) Kazı destek sisteminin türü (konsol, ankrajlı vb.),

• b) Kazı derinliği,

• c) Cephe uzunluğu,

• d) İlk yatay destek elemanın konumu,

• e) Destek yapısının rijitliği,

• f) Zemin türü

gibi birçok etkene bağlı olarak değişkenlik gösterir. Destek sisteminin türüne bağlı olarak kazı destek elemanında gözlenen tipik deplasman biçimleri Şekil 2.7'de verilmektedir.

Şekil 2.7. Kazı Destek Yapılarında Gözlenen Deplasman Biçimleri

2.12.4. Destek yapısının arkasında kalan zeminde, altyapı hatlarında ve yapılarda oluşan deplasmanlar/deformasyonlar;

• a) Zemin koşulları,

• b) Altyapı hatlarının konumu,

• c) Binalar için yapısal elemanların durumu (maruz kaldığı yükler, hasarlar, bozulmalar vb), temel sistemi vb.

• d) Binaların destek yapısı ile arasındaki mesafeleri vb.; etkilere bağlı olarak değişkenlik gösterir. Geoteknik Sorumlu, kazı ve kazı destek çalışmalarından etkilenebilecek X yatay mesafesini en az $2xH_{maks}$ olacak şekilde belirlemelidir. Kazı çukurunun çevresindeki arazi eğiminin yukarıya doğru 15° den fazla olması durumunda yukarıda

belirtilen 2xH_maks mesafesi, bu eğimin kazı çukuruna olan olası etkilerini de dikkate alacak şekilde genişletilmelidir. X mesafesi içinde kalan ve destek yapısı hareketlerinden etkilenebilecek yapıları tanımlamalı, yapılarda oluşabilecek yatay ve düşey hareketlerin takip edilmesi için ölçüm sistemlerinin kurulmasını önermelidir. Destek yapısının arkasında kalan zeminde gözlenebilecek tipik deplasman biçimleri Şekil 2.8'de verilmektedir.

Şekil 2.8. Destek Yapısında ve Arkasında Gözlenen Tipik Deplasman Biçimleri

• 2.12.5. Geoteknik Sorumlu, kazı nedeniyle komşu yapılarda meydana gelebilecek deplasmanların, yapının hasar görmeden tolere edebileceği değerleri aşmamasını sağlamakla yükümlüdür. Üst sınır olarak komşu yapılardaki dönme miktarı statik yükleme durumunda 1/500, deprem durumunda ise 1/250 değerlerini aşmamalıdır. Bu değerlerden daha yüksek dönme miktarına, belirlenecek değerin komşu yapıda herhangi bir yetersizliğe neden olmadığı detaylı hesaplarla gösterilmediği takdirde izin verilmez. Önemli yapılarda (Tablo 2.5) izin verilecek dönme miktarı değerleri için Geoteknik Sorumlu daha güvenli tarafta kalacak kriterler belirler.

• 2.12.6. Hesap raporunda tolere edilebilir deplasman değerleri olarak, kazı destek sisteminin yatay deplasmanları ve kazı destek sisteminin arkasındaki yapıların düşey deplasmanları her kazı kademesi için ayrı ayrı tanımlanmalıdır. Uygulama sırasındaki deplasman ölçümleri her kazı kademesi için hesapla bulunan tasarım deplasman değerleri ve tolere edilebilir deplasman değerleri karşılaştırılmalı ve tehlikeli bir durum meydana gelmeden tedbir alınmalıdır.

• 2.12.7. Ankrajlı sistemlerde meydana gelecek yanal deplasmanlar için $\delta h_{lim}= %3.0*H$ (kazı derinliğinin binde üçü) değeri bir üst limit olarak kabul edilmektedir. Yanal deplasmanlar bu değeri aşmayacak şekilde projelendirme yapılmalıdır.

• 2.12.8. Zemin çivili sistemlerde meydana gelecek yanal deplasmanlar için $\delta h_{lim}= %5.0*H$ (kazı derinliğinin binde beşi) değeri bir üst limit olarak kabul edilmektedir. Yanal deplasmanlar bu değeri aşmayacak şekilde projelendirme yapılmalıdır.

• 2.12.9. Konsol sistemlerde meydana gelecek yanal deplasmanlar için $\delta h_{lim} = %1.0*H$ (kazı derinliğinin yüzde biri) değeri bir üst limit olarak kabul edilmektedir. Yanal deplasmanlar bu değeri aşmayacak şekilde projelendirme yapılmalıdır.

• 2.12.10. İçten destekli sistemler için ise meydana gelecek yanal deplasmanlar $\delta h_{lim} = (%2.5 - %5.0)*H$ (kazı derinliğinin binde ikibuğuğu ila binde beşi) değerleri arasında kalacak şekilde bir üst limit olarak kabul edilmektedir. Yanal deplasmanlar bu değerleri aşmayacak şekilde projelendirme yapılmalıdır.

• 2.12.11. Kazı destek sisteminin arkasında bulunan yapıların herhangi bir hasar meydana gelmeden tolere edebileceği deplasman değerleri ayrıca belirlenmeli ve yukarıda verilen üst limit değerleri buna göre düşürülmelidir.

2.13. TAMAMLANMAYAN VEYA DURDURULAN KAZILAR

• 2.13.1. Geçici olarak planlanmış olan bir kazı çukurunda herhangi bir cephesi iki yıldan daha uzun süre açık kalan veya kalacağı anlaşılan kazı destek yapılarının kazı kategorisi Kategori-3'e yükseltilir. Böyle bir durumda, sahada görsel incelemeler, gerekli analizler yapılarak ve aletsel ölçüm sonuçları incelenerek söz konusu kazı çukuru için alınacak ilave tedbirler belirlenir.

• 2.13.2. Kazı çukurunun açık kalacağı süre, gerekli ilave tedbirlerin alınması, kazı destek yapısı arkasındaki komşu yapılar bakımından herhangi bir olumsuz durum oluşmaması ve kazı destek yapısında hem de komşu yapılarda meydana gelen deplasmanların ve/veya dönmelerin aletsel ölçümlerle periyodik olarak takip edilmesi koşuluyla en fazla dört yıla kadar uzatılabilir. Bu karar yukarıda belirtilen iki yıllık süre tamamlanmadan önce alınmalıdır.

• 2.13.3. Kazı çukurunun açık kaldığı sürenin iki yılı aşması halinde, imalat tarihinden itibaren iki yılı dolduran tüm ankrajlarda sırası geldikçe tek tek germe testleri yapılmalı ve projelendirme sırasında öngörülen yükleri halen taşımakta oldukları teyit edilmelidir. Bu testler sırasında yük kaybı meydana geldiği görülen ankrajlarla ilgili olarak nasıl bir tedbir alınacağı Geoteknik Sorumlu ve varsa Geoteknik Danışman tarafından belirlenecektir.

• 2.13.4. Geçici olarak tasarlanmış bir kazı destek yapısının desteklediği kazı çukurunun dört yıldan daha uzun süre açık kalmasına hiçbir surette izin verilmez.

• 2.13.5. Geçici olarak tasarlanmış bir kazı destek yapısının imalat faaliyetlerinin herhangi bir sebeple dört yıldan daha uzun süre geçici veya kalıcı olarak durdurulması halinde, kazı çukuru subasman seviyesine kadar doldurulmalıdır.

• 2.13.6. Kazı çukurunun doldurulması halinde, imalatı tamamlanmış olan ankrajlara dolgu işlemi ve sonradan tekrar kazı işlemi sırasında herhangi bir zarar verilmemesi için gerekli tedbirler alınmalıdır. Kazıya tekrar başlanması halinde önü doldurulmuş olan tüm ankrajlarda kazı işlemine paralel olarak tek tek germe testleri yapılmalı ve projelendirme sırasında öngörülen yükleri halen taşımakta oldukları teyid edilmelidir. Bu testler sırasında yük kaybı meydana geldiği görülen ankrajlarla ilgili olarak nasıl bir tedbir alınacağı Geoteknik Sorumlu ve varsa Geoteknik Danışman tarafından belirlenecek, hasar görmüş olan ankrajlar yok sayılarak yerlerine yenileri yapılacaktır.

• 2.13.7. Çukurun doldurulması yerine kazı destek yapısının rijit iç destek elemanlarıyla takviye edilmesinin tercih edilmesi halinde bu işlemle ilgili uygulama projeleri Geoteknik Sorumlu tarafından hazırlanacaktır.

2.14. KAZI DESTEK YAPILARINDA DEPREM ETKİSİ

2.14.1. Deprem Yer Hareketi Düzeyleri

Kazı destek sistemlerinin tasarımında kullanılacak deprem yer hareketi düzeylerinin belirlenmesinde, bu Uygulama Esaslarının konusunun ihtiyaçları kapsamında TBDY'de dört olarak tanımlanan deprem yer hareketleri yerine aşağıda tanıtılan beş farklı deprem yer hareketi düzeyi tanımlanmıştır.

2.14.1.1. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-1 (DD-1)

DD-1 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %2 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 2475 yıl olduğu deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, gözönüne alınan en büyük deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.

2.14.1.2. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-2 (DD-2)

DD-2 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %10 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 475 yıl olduğu deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, standart tasarım deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.

2.14.1.3. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-2a (DD-2a)

DD-2a Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %25 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 144 yıl olduğu deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, standart “ön tasarım” deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.

2.14.1.4. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-3 (DD-3)

DD-3 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %50 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 72 yıl olduğu deprem yer hareketini nitelemektedir.

2.14.1.5. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-4 (DD-4)

DD-4 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %68 (30 yılda aşılma olasılığı %50) ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 43 yıl olduğu deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, servis deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.

2.14.2. Standart Deprem Yer Hareketi Spektrumları ve Parametreleri

• 2.14.2.1. Deprem yer hareketi spektrumları, belirli bir deprem yer hareketi düzeyi esas alınarak %5 sönüm oranı için, TBDY Bölüm 2'de açıklandığı üzere harita spektral ivme katsayılarına ve yerel zemin etki katsayılarına bağlı olarak standart biçimde veya

sahaya özel deprem tehlikesi analizleri ile özel olarak tanımlanırlar. Şekil 2.9'de TBDY'de tanımlanan yatay elastik ivme tasarım spektrumu ve parametreleri görülmektedir.

Şekil 2.9. TBDY'de Tanımlanan Yatay Elastik İvme Tasarım Spektrumu

• 2.14.2.2. Boyutsuz harita tasarım spektral ivme katsayıları, $S_{D1}$ ve $S_{D5}$ yerel zemin sınıfı tanımlanarak DD-1, DD-2, DD-3 ve DD-4 için Türkiye Deprem Tehlike Haritaları kapsamında kullanılarak elde edilir.

• 2.14.2.3. DD-2a (144 yıl dönüş periyotlu) deprem yer hareketi için ivme katsayıları Türkiye Deprem Tehlike Haritaları kapsamında; $S_{D5,144}$; DD-2 (475 yıl tekrarlanma periyotlu) ve DD-3 (72 yıl tekrarlanma periyotlu) yer hareketlerinden sırasıyla elde edilen $S_{D5,475}$ ve $S_{D5,72}$ pik spektral ivmeleriyle B.2.5 bağıntısı ile hesaplanır:

$$log(S_{D5,144}) = (0.37 * log(S_{D5,475})) + (0.63 * log(S_{D5,72})) \quad (B.2.5)$$

• 2.14.2.4. Sahaya özel spektrum elde edilmesi durumunda, TBDY Bölüm 2.4'te tanımlanan hususlar geçerlidir.

2.14.3. Deprem Etkisini Dikkate Alan Analiz Yöntemleri

• 2.14.3.1. Kazı destek yapısı sisteminin geçici veya kalıcı olması, dikkate alınacak deprem yer hareketi düzeylerinin seçimini belirler.

• 2.14.3.2. Kazı destek yapısının tasarımında hem kazı çukuru içindeki (inşa edilecek yapı veya bina) hem de arkasında bulunan yapılar dikkate alınır. Bunlar, Tablo 2.5'te görüldüğü gibi normal ve önemli yapılar olacak şekilde ikiye ayrılmıştır.

• 2.14.3.3. Geçici ve kalıcı destek yapılarının deprem etkisini dikkate alan tasarım yöntemleri için Tablo 2.6 takip edilir.

• 2.14.3.4. Sismik yükler altındaki analizler Yöntem 1 veya Yöntem 2'den herhangi bir tanesi kullanılarak yapılabilir. Analizlerden elde edilen sonuçlar Tablo 2.7'deki kriterleri sağlamalıdır.

• 2.14.3.5. Statik-eşdeğer deprem hesabında yatay eşdeğer ivme katsayısı ($k_h$);

$$k_h = \frac{0.4S_{DS}}{r} \qquad (B.2.6)$$

denklemi ile hesaplanır. S_DS değerleri Tablo 2.6'da tanımlanan deprem düzeyleri için Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan elde edilir. r katsayısı ise destek yapısının tipine ve bu yapının yer değiştirmesine bağlı olarak Tablo 2.8'de verilmiştir.

Tablo 2.5. Normal ve Önemli Yapı Tanımı

Tablo 2.6. Geçici ve Kalıcı Kazı Destek Yapılarının Sismik Tasarım Yöntemleri İle Dikkate Alınacak Deprem Düzeyleri

Tablo 2.7. Depremli Durum Hesabında Kullanılabilecek Yöntemler ve Kontrol Kriterleri

Tablo 2.8. Kazı Destek Yapısının Tipine ve Yapacağı Yer Değiştirme Miktarına Göre “r” Katsayısı Değerleri (Sadece Statik Eşdeğer Hesap Yöntemi İçin Geçerlidir)

• 2.14.3.6. Statik eşdeğer yöntem ile yapılacak deprem hesaplarında, Tablo 2.1'de sıfırdan farklı değere sahip kısmi katsayıların tamamının değerleri 1.0 olacaktır. Tablo 2.1'de değeri sıfır olarak tanımlanmış katsayıların değerleri sıfır olarak kalacaktır. Bu şekilde yapılacak hesaplardan elde edilen güvenlik sayısının 1.0'den büyük olması gerekir.

• 2.14.3.7. Yöntem 2'deki hesaplar için gereken zaman tanım alanında deprem yer hareketlerinin tanımlanması için ise TBDY Bölüm 2.5. Zaman Tanım Alanında Deprem Yer Hareketlerinin Tanımlanması başlığı altındaki esaslar dikkate alınır.

• 2.14.3.8. Kalıcı yapılarda Yöntem 2'nin 2. Aşama hesaplarında δh/H, y ve β_maks parametreleri (Şekil 2.10) için limit değerler Geoteknik Sorumlu tarafından hesap raporunda “Tasarım Esasları” başlığı altında tanımlanmalıdır. Yapısal elemanların tasarımında Tablo 2.7'de tanımlanan yöntem ve kontrol kriterleri izlenir.

H: Toplam kazı derinliği

X: Destek yapısı hareketlerinden etkilenen yatay mesafe

δh : Destek yapısının hesaplanan en büyük yatay deplasmanı

y: Destek yapısı arkasında X mesafe içerisinde hesaplanan en büyük oturma

β_maks: Destek yapısı arkasında X mesafe içerisinde hesaplanan en büyük açısal dönme

Şekil 2.10. Kalıcı Kazılardaki Geometrik Koşulların Tarifi

2.15. KALICI YAPILARIN TASARIMI

• 2.15.1. Kalıcı kazı destek yapılarının bir kısmının veya tamamının mülkiyet sınırı dışına taştığı durumlarda mülkiyet sınırı dışında yapılacak imalatlar için ilgili idare ve ilgili mülk sahibinden gerekli izinler alınmalıdır.

• 2.15.2. Kalıcı kazı destek yapılarının tasarımında deprem kuvvetlerinin etkisi dikkate alınmalı ve Tablo 2.6’da tanımlanan yöntemler kullanılmalıdır.

• 2.15.3. Kalıcı kazı destek yapılarının tüm elemanları yapı ömrü boyunca malzeme özelliklerini koruyacak şekilde tasarlanmalıdır. Beton ve çelik elemanlarda gözlenebilecek durabilite problemleri madde 2.5’te açıklanmıştır.

• 2.15.4. Çelik elemanlarda uygulanacak korozyon korumasına ait esaslar ve uygulama detayları madde 3.2.3’te açıklanmaktadır.

• 2.15.5. Kalıcı kazı destek yapılarının yüzeysel ve yeraltı suyu etkilerinden korunması amacıyla servis ömrü boyunca etkin olarak çalışan bir drenaj sisteminin tesis edilmesi gerekir.

• 2.15.6. Tüm kalıcı ankrajlı kazı destek yapılarının geoteknik proje tasarım raporunda, servis ömrü boyunca ankrajlar üzerinde yapılması gereken halattaki öngermenin muhafaza edilip edilmediği ile ilgili yapılacak periyodik ölçümlerin belirlenmesi gerekir. Bu amaçla ankraj halatlarının yeniden kriko ile gerilebilmesini sağlayacak uzunlukta bırakılması, açıkta kalan ankraj halatlarının ve ankraj kafalarının darbelere karşı korunması, bu ankraj halatlarının korozyona karşı korunması için önlem alınması ve ayrıca periyodik okumalar ile kazı destek sisteminin performansının takip edilebildiği

• aletsel gözlem sisteminin tanımlanması, tanımlı aletsel gözlem sisteminin de yapı ömrü boyunca kullanılabilir olması gerekir.

• 2.15.7. Kalıcı ankrajlı sistemlerde ankrajlarda oluşabilecek gerilme boşalmalarında, ankrajların yeniden gerilebilmeleri ve eğer bu gerilme sağlanamıyorsa ankrajın yeniden imalini mümkün kılacak çalışma alanı öngörülmelidir. Yeniden ankraj yapılacak çalışma alanının sağlanmasının mümkün olmadığı durumlar (kazı destek yapısı ile bina arasında çok az mesafe kalması, ankrajların çok yüksekte kalması vb.) tasarım sırasında dikkate alınmalı ve alternatif ilave tedbirler planlanmalıdır.

• 2.15.8. Kalıcı kazı destek yapılarına ait geoteknik tasarım hesap raporlarında, Geoteknik Sorumlu tarafından deplasman ve yük kaybı için limit seviyeler tanımlanmalıdır. Her bir limit seviye için alınması gereken tedbirler hesap raporunda açıklanmalıdır. Hesap raporunda tanımlanan limit seviyeler, aletsel gözlem sisteminden alınan okumalarla tüm servis ömrü boyunca takip edilmelidir. Gerekmesi durumunda yapısal elemanlarda bakım yapılmalıdır.

2.16. HİDROLİK HESAPLAR VE STABİLİTE

• 2.16.1. Geoteknik Sorumlu, kazı destek yapısı sisteminin seçiminde yeraltı suyunun yaratabileceği muhtemel problemleri dikkate almalıdır. Bu problemlerden bazıları şu şekilde ifade edilebilir (Şekil 2.11):

• a) Geçirimsizlik duvarlarında, destek yapısı yüzeyinde ve birleşim yerlerinde, uygulama yönteminin doğası nedeniyle ya da uygulama hatasından kaynaklanan su çıkışı,

• b) Kazı destek yapısı düşey elemanı altından su çıkışı,

• c) Farklı geçirimliliğe sahip tabakaların arayüzeyinden su çıkışı,

• d) Artezyen tabakanın kazı tabanına yakın olduğu durumlarda, kazık soket ucunun artezyen tabakada kalması halinde su çıkışı,

• e) Susuzlaştırma sonucu oluşan su akımı.

• 2.16.2. Kazı çalışmaları nedeniyle oluşan yeraltı suyu hareketleri ve su basınçları, stabilite hesaplarında göz önüne alınır. Bu kapsamda sızıntı, borulanma problemi, hidrostatik su basınçları, artezyen koşulları vb. problemler hesaplarda dikkate alınmalıdır.

• 2.16.3. Yeraltı su seviyesinin yüksek olduğu ölçümlerle ortaya konulduğu takdirde kazı destek yapısı sistemi seçimi için Tablo 1.2'nin su geçirimsizliği kriterinden yararlanılır.

• 2.16.4. Kazı nedeniyle yeraltı su seviyesinde oluşabilecek değişimlerin çevre yapılara olan etkileri hesaplarla gösterilmeli, komşu yapıların taşıyıcı sisteminde veya taşıyıcı olmayan elemanlarında herhangi bir hasar oluşmasına izin verilmeyecek şekilde gerekli tedbirler alınmalıdır.

• 2.16.5. Komşu yapıların taşıyıcı sisteminde veya taşıyıcı olmayan elemanlarında mevcut hasarların bulunduğu durumlarda yeraltı su seviyesinin düşürülmesine izin verilmez.

• 2.16.6. Yeraltı suyu akımına bağlı hesaplar ve kontrolleri Tablo 2.2'deki katsayılar kullanılarak yapılmalı ve sistemin güvenli olduğu gösterilmelidir.

(a) Hatalı duvar imalatlarından oluşan su akışı

(b) Duvar arayüzü boyunca akış

(c) Duvar altından akış (Kaynama)

(d) Tünek yeraltı suyu akışı

(e) Susuzlaştırma sebebiyle oluşan akış

(f) Duvar kök boyu altında geçirgen bölgede yer altı suyu akışı

Şekil 2.11. Su Akışına Bağlı Duvar Hareketleri (Clough ve O'Rourke, 1990)

2.17. GEOTEKNİK PROJE TASARIM RAPORU VE ÇİZİMLERİ

• 2.17.1. Geoteknik proje tasarım raporunda yer alması gereken asgari bilgiler; proje sahası hakkında genel bilgiler, çevre yapıların durumu, zemin özellikleri, yeraltı suyu durumu, proje kabulleri, kazı kategorisi, tasarım esasları, analiz sonuçları, betonarme/çelik/zemin çivisi/ankraj vb. tasarımı, imalat aşamalarının tanımı, aletsel gözlem ve performans seviyeleridir.

• 2.17.2. Aşağıdaki başlıklar geoteknik proje tasarım raporu için referans olarak alınabilir.

a) Giriş ve Amaç - Projenin Tanıtımı,

b) Mimari ve Statik Proje ile Kesitler,

c) Çevre Yapıların Durumu ve İksa Yapısı ile Etkileşimleri,

d) Geoteknik Arazi Karakterizasyonu,

e) Proje Kabulleri ve Tasarım Esasları,

f) Kazı Kategorisi ve Sistem Seçimi,

g) Kazı ve Uygulama Programı,

h) Zemin ve Yapısal Elemanlar için Tasarım Parametreleri,

i) Yeraltı Suyu ve Yüzey Suları,

j) Deprem Etkisi,

k) Deplasman Kriterleri,

l) Sayısal Analizlerin Sonuçları,

m) Betonarme ve Yapısal Tasarım,

n) Aletsel Gözlemleme Sistemi - Performans Seviyeleri,

o) Her Kazı Aşaması için Beklenen Yatay Deplasman Değerleri,

p) Sonuçlar,

r) Uygulama Teknik Şartnameleri.

• 2.17.3. Geoteknik proje tasarım raporunun eki olan geoteknik proje çizimlerinde asgari olarak aşağıdaki paftalar ve dokümanlar yer almalıdır.

a) Vaziyet planı (kazı destek yapısı elemanları, mevcut arazi kotları ve inşa edilecek yapı gözükecek şekilde),

b) Geoteknik projeye ait plan detayları,

c) Her bölüme ait drenaj hatları, su toplanma ve uzaklaştırma noktalarının ilgili plan ve kesitleri,

d) Her bölüme ait kesitler,

e) Her kesit için hesaplarda dikkate alınan sürşarj yükleri,

f) Her bölüme ait cephe görünüşleri,

g) Betonarme elemanların donatı detayları,

h) Yatay destek elemanlarının (ankraj, zemin çivisi, içten destek) imalat detayları (geçici ve kalıcı olanlar için ayrı ayrı),

i) Bina ve kazı destek yapısı sistemi arasındaki ilişki (mesafeler, döşeme kotları, temel taban kotu vb.),

j) İmalat aşamaları paftası,

k) Aletsel gözlem sistemi paftası,

l) Proje notları ve uyulacak ulusal ve/veya uluslararası norm ve standartlar,

m) Yapı Durum Tespiti Teknik Raporu (EK-2A Uygulama Eki).

• 2.17.4. Geoteknik proje çizim paftaları hazırlanırken aşağıdaki hususlara uyulmalıdır:

a) Destek yapısı elemanlarına ait yerleşim planı, plan detayları, tipik kesitler, cephe görünüşleri, donatı detayları ve ankraj detayları çizim paftalarında yer almalıdır.

b) Kesit ve detay yerleri planda ve cephe görünüşlerinde gösterilmelidir. Hangi kesitin hangi bölgede yer aldığı belirtilmelidir.

c) Planda ve kesitlerde arazi yüzeyi, parsel sınırı, yapı yaklaşma sınırı ve inşa edilecek bina temeli ile bodrum kat dış perdesi gösterilmelidir.

d) Planda ve kesitlerde komşu parsellerdeki yeraltı ve yerüstü yapıları ile ankraj veya kazık imalatını etkileyebilecek altyapı hatları kotlarıyla birlikte gösterilmelidir.

e) Geçici ve kalıcı dayanma yapılarının ayrı ayrı olmak üzere projeler üzerinde plan, kesit ve görünüş bazında tek tek belirtilmesi gerekir. Destek yapısının hangi bölümlerinin kalıcı, hangi bölümlerinin geçici olarak detaylandırıldığı, varsa imalat/kazı aşamaları ve süre kısıtları geoteknik proje üzerinde ve antet bölümünde belirtilmelidir.

f) Kesitlerde ankraj test yükü, kilit yükü ve proje yükü ayrı ayrı gösterilmelidir.

g) Geoteknik enstrümantasyon (inklinometre, loadcell, ekstansometre, piyezometre vb.) noktaları plan ve cephe görünüşlerinde gösterilmeli ve ölçüm periyodu notlarda belirtilmelidir.

h) Proje notlarında her bir destek yapısı elemanı tipi için gerekli uygulama kriterleri belirtilmelidir.

i) Çizimler diğer proje disiplinlerinin çizimleriyle uyum içinde olmalı ve aynı kot sistemi kullanılmalıdır.

j) Kazı destek yapısı üst kotları belirlenirken hem mevcut arazi kotları, hem de nihai peyzaj kotları dikkate alınmalıdır.

• 2.17.5. Yapılan kabuller ve hesap kriterlerine ilişkin hususların geoteknik proje tasarım raporunda detaylı olarak belirtilmesi, geoteknik proje tasarım raporundaki hususların geoteknik proje çizimleri üzerinde de detayının verilmesi gerekir.

BÖLÜM 3: KAZI DESTEK SİSTEMLERİ HESAP ESASLARI

Ülkemizde yaygın olarak uygulanan kazı destek sistemlerine ilişkin hesap esasları bu bölümde verilmiştir.

3.1. SEMBOLLER, TANIMLAR VE KISALTMALAR

3.1.1. Ankrajlı Sistemler

Sel : Elastik şekil değiştirme (mm)

Sh : Yatay ankraj aralığı

Sv : Düşey ankraj aralığı

Spl : Plastik şekil değiştirme (mm)

SSI : Zemin-destek yapısı etkileşimi analizleri (Soil-structure interaction)

Su : Drenajsız kayma mukavemeti

ta : İlgili zaman aralığının başlangıcı

tb : İlgili zaman aralığının bitişi

Tf : Ankraj kökü nihai taşıma kapasitesi

Tk : Ankraj kökü karakteristik taşıma kapasitesi

Td : Ankraj kökü tasarım taşıma kapasitesi

UCS : Kaya malzemesinin tek eksenli basınç dayanımı

αa : Adezyon faktörü

αkrip : Krip (sünme) hızı

αkrip, l : Limit krip (sünme) hızı

αkrip, ULS : Ankraj sıyrılma direncine ulaşıldığında krip (sünme) hızı

χ : Ankraj serbest boyunu göçme düzlemi dışına çıkarmak için yapılan boy uzatması

Δs : İlgili zaman aralığında ankraj çubuk veya halatında ölçülen deplasman farkı

ΔSel : Halat elastik kısalması

φ' : Zeminin efektif kayma direnci açısı

γ : Zeminin birim hacim ağırlığı

γEQ : Dinamik etkiler için kısmi katsayı

τf : Ankraj kökü nihai çeper sürtünmesi

τmaks : Kaya enjeksiyonu temas yüzeyinde oluşan nihai sürtünme direnci

ξ : Karakteristik çeper sürtünmesi için güvenlik sayısı

3.1.2. Zemin Çivili Sistemler

A_s,nom : Çelik çubuğun nominal alanıdır

C : Zemin cinsine bağlı katsayı

D : Zemin çivisi deliğinin çapı (m)

D_bar : Zemin çivisi donatısının çapı (m)

D_DEF : Deformasyonların etkili olduğu mesafe

E_d : Faktörlenmiş tasarım etkileri

f_yk : Çelik çubuğun karakteristik akma mukavemeti

h₁ : En üst kademe zemin çivisiyle duvar üstü arasındaki düşey mesafe (m)

k : Çivi çekme deneyi sonuçlarının değerlendirilmesinde kullanılan bir katsayı

L_a : Zemin çivisinin kayma düzlemi üstünde kalan uzunluğu (m)

L_e : Zemin çivisinin kayma düzlemi altında kalan uzunluğu (m)

L_b,t : Çekme deneyi yapılan çivinin kök boyu, enjeksiyonlanmış boy

L_db,t : Çekme deneyi yapılan çivinin enjeksiyonlanmamış serbest boyu

LI : Likidite indisi

L_n : Zemin çivisi boyu