• i) Kohezyonlu zeminlerde duvar yanal hareketlerinin duvar gerisinde 1.5H mesafelere kadar etkili olduğu deplasman hesaplarında dikkate alınmalıdır.

• j) Madde 2.12.5'te belirtilen kriterler zemin çivili sistemler için de geçerlidir.

Şekil 3.22. Zemin Çivilerinde Deformasyon

3.3.4. Zemin Çivisi Deneyleri

Zemin çivili duvar uygulamalarında iki tür çivi çekme deneyi yapılır. Bunlar kapasite belirleme ve kabul deneyleridir. Deney düzeneği örneği Şekil 3.23'de gösterilmektedir.

• a) Kapasite Belirleme Deneyi (KBD): Bu deneylerde enjeksiyon – zemin arasındaki nihai sürtünme direnci belirlenerek tasarım kriterlerinin doğrulanması yapılır. Bu deneylerde çivinin bir kısmı enjeksiyonlanmamış serbest boy ($L_{db,t}$), diğer kısmı ise enjeksiyonlanmış kök boyu ($L_{b,t}$) olarak teşkil edilmektedir. Kullanılacak çivi kök boyu, çivinin yapısal dayanımı ve öngörülen nihai zemin sürtünme direnci göz önüne alınarak hesaplanmalıdır. Çiviler kökün yenilmesine veya tasarım servis yükünün 1.5 – 2.0 katına kadar yüklenir. İmalat başlamadan önce yapılan bu deneyler sonucu tasarımda öngörülen çivi kapasitelerine ulaşılamadığı tespit edilir ise tasarım kriterleri (çivi boy ve aralıkları) yeniden gözden geçirilmelidir.

• b) Kabul Deneyleri (KD): Bu deneyler imal edilmiş çiviler üzerinde tasarımda öngörülen servis yüklerinin çiviler tarafından yeterli güvenlikle taşındığının gösterilmesini için yapılır. Tam boy enjeksiyonlanmış çiviler, tasarım servis yükünün 1.1 veya 1.5 katına yüklenip boşaltıldıktan sonra kalıcı deformasyon not edilir. Zeminlerin nihai sürtünme direncini belirlemeye yönelik bir test değildir. Deney düzeneği Şekil 3.23'de gösterilmektedir.

Şekil 3.23. Zemin Çivisi Deney Düzeneği (Kabul Deneyi Düzeneğinde Çivilerin Serbest Boyu Sıfır Alınacaktır.)

3.3.4.1. Minimum Deney Sayıları

Sahada yapılması önerilen minimum deney sayıları Tablo 3.21'de verilmiştir.

Tablo 3.21. Önerilen Minimum Deney Sayıları

Çivi-zemin aderans dayanımı, başlık plakası taşıma kapasitesi, yüzey kaplama elemanı göçme mukavemeti, donatı-enjeksiyon aderans dayanımı, enjeksiyon harcı mukavemeti vb. elemanlar

veya arayüzeyler deneye tabi tutulabilir. Deney sayıları ile ilgili kriterlerde aşağıdaki hususlar da dikkate alınmalıdır:

• a) Deney yapılacak çiviler tüm duvarı karakterize etmek amacıyla dengeli bir şekilde seçilmelidir.

• b) Tablo 3.21'de önerilen sayılar minimum deney adedidir.

• c) Çivi aralıklarının 0.8m den az olduğu uygulamalarda çekme deneylerinin çivi grupları üzerinde yapılması gerekir.

• d) Sahada kapasite belirleme deneyleri yapılmış ise kabul deneyleri sayısında bir azaltmaya gidilebilir.

3.3.4.2. Statik Çivi Çekme Deneyi Yöntemi

• a) Zemin – çivi aderans gerilmesi değeri tasarımın doğrulanması için en önemli deneydir. KBD'lerde çivi kademeli olarak artan/eksilen yükleme – boşaltma aşamaları ile maksimum test yüküne ($P_{test}$) kadar yüklenir. KBD'lerde $P_{test}$, çivi tasarım taşıma kapasitesi ($P_d$)'nin $\gamma_d$ ve $\xi$ ile B.3.28 bağintısına göre faktörlenmiş halidir:

$$P_{test} = P_d * \gamma_d * \xi \quad (B.3.28)$$

Burada;

$\gamma_d$ kısmi katsayısı olarak geçici zemin çivileri için 1.50, kalıcı zemin çivileri için 2.0 değeri kullanılır ve $\xi$ faktörü Tablo 3.19'dan alınır.

• b) Her yük kademesi altında çivinin deplasmanı $t= 0, 1$ dk, $2$ dk, $5$ dk, $10$ dk, $15$ dk, $20$ dk, $60$ dk zaman aralıklarında ölçülür ve belli bir yük kademesi altında ölçümler biribirini takibeden iki okuma arasındaki fark $\Delta \le 0.5$mm koşulu gerçekleştiğinde bir sonraki yük kademesine geçilir. Ayrıca aşağıdaki minimum bekleme süreleri dikkate alınır:

• i. Maksimum deney yükünde : 10 dk

• ii. Ara yük kademelerinde : 1 dk

• c) Eğer herhangi bir yük kademesinde $\Delta \le 0.5$ mm koşulu sağlanamıyor ise bir sonraki yük kademesi uygulanmaz ve mevcut yük kademesi rezidüel yük olarak tanımlanır ($P_{res}$). Diğer taraftan her yük kademesi altında krip hızının ($v$, B.3.29) bir log çevrim zamanı içerisinde $2mm$'yi aştığı yük kademesi krip kapasitesi olarak ($P_{cr}$) olarak tanımlanmaktadır.

$$v = \frac{(s_1 - s_2)}{\log(t_2/t_1)} \ge 2 \text{mm} \quad (B.3.29)$$

Burada;

$s_2$ ve $s_1$ : $t_2$ ve $t_1$ zamanlarında ölçülen çivi deplasmanlarıdır.

• d) Çivinin nihai taşıma gücü Pult, Pres ve Pcr değerlerinden küçük olanı olarak tanımlanır. KD'lerinde ise Ptest, çivi tasarım taşıma kapasitesi (Pd)'nin k faktörü ile arttırılmış değeridir ve B.3.30 bağıntısı ile hesaplanır.

$$ P_{\text{test}} = P_d * k \tag{B.3.30} $$

Burada;

k : 1.1 ila 1.5 arasında bir katsayıdır (genellikle 1.25 alınmaktadır).

• e) Çivi maksimum test yüküne kadar yüklenir ve bu yük altında krip kriteri uygulanır. Eğer krip hızı v < 2mm ise yük boşaltılır ve kalıcı deplasman rapor edilir. Bu durumda çivi kabul kriterini sağlamış olur. Krip hızı v ≥ 2mm olması durumunda çivi kabul kriterini sağlamamış olur.

• f) Maksimum test yükü KBD'lerinde çivinin yapısal çekme dayanımının %80 ini, KD'lerinde ise %90 ını aşmamalıdır.

• g) Deneyin başlangıcında maksimum test yükünün %10 u mertebesinde bir referans yük P₀ (deney düzeneğinin yerleştirilmesi-boşlukların alınması için) uygulanır.

3.3.4.3.Deney Sonuçlarının Yorumlanması

• a) KBD'lerinde krip ve biribirini takip eden yük kademelerinde deplasmanların artış kriterleri dikkate alınarak çivinin tasarıma esas nihai taşıma gücü (Pult) belirlenmiş olur. Tasarımda kullanılacak sürtünme direnci;

Nihai sürtünme direnci B.3.31 bağıntısı ile belirlenir.

$$ \tau_{bu,t} = P_{ult} / (\pi * D * L_{b,t}) \tag{B.3.31} $$

Tasarım emniyetli sürtünme direnci B.3.32 bağıntısı ile belirlenir.

$$ \tau_d = \tau_{bu,t} / (\xi * \gamma_d) \tag{B.3.32} $$

Burada;

D, delgi çapını göstermektedir. γd kısmi katsayısı olarak geçici zemin çivileri için 1.50, kalıcı zemin çivileri için 2.0 değeri kullanılır ve ξ faktörü Tablo 3.19'dan alınır.

• b) Deney kriterleri Tablo 3.22'de özetlenmiştir.

Tablo 3.22. Statik Çivi Çekme Deneyleri Kriterleri

3.4. İÇTEN DESTEKLİ SİSTEMLER

3.4.1. Sistem Elemanları

İçten destekli sistemler, çelik ya da betonarme elemanlar ile kazı destek yapısı içerisinden desteklenir. Çoğunlukla düşük mukavemetli ve sıkışabilirliği yüksek zeminlerde veya yeraltı suyu yüksek sahalarda, kazı geometrisinin de elverişli olması durumunda başvurulan bir uygulamadır. Destek yapısında ya da çevre yapılarda deplasmanların sınırlandırılması gerektiğinde, ankraj uygulamasının yeterli verimlilikte yapılamadığı durumlarda veya kazı alanının plan geometrisinin müsaade etmesi durumunda içbükey geometrili, dar enkesitli

kısımlarında tercih edilir. İçten destekli sistemleri oluşturan iki ana eleman; yatay veya çapraz destek elemanları ve bu destek elemanlarının sabitlendiği kuşak kirişleridir.

a) Yatay Destek Elemanları (Struts)

Kazı destek yapıları pek çok durumda yatay destek elemanları (strutlar) ile desteklenebilir. En yaygın olarak kullanıldığıları alanlar, genişliği sınırlı ve uzunluğu fazla olan boru hattı kazılarıdır. Benzer şekilde aç-kapa metro istasyonu kullanımlarında da yaygın olarak kullanılmaktadır. Ayrıca öngermeli ankrajların kullanıldığı sistemlerde, özellikle düzensiz geometrilerde, ankrajların kesişme riskine karşı dışbükey köşelerde, karşıdan karşıya desteklerden yararlanılabilir. Yatay destek elemanları çelik profiller, kafes kiriş, betonarme elemanlar olabileceği gibi çoklukla yeterli et kalınlığına sahip borulardan oluşur. Yatay destek elemanlarının yerleştirilmesinde özen gösterilmeli ve kuşak kirişleri ile aralarında boşluk bırakmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Özel borular içine yerleştirilen krikolar kullanılarak, öngermeli ankrajlarda olduğu gibi ön-basınç uygulanması tavsiye edilir.

b) Kuşak Kirişleri/Başlık Kirişleri

İçten destekli sistemlerde kullanılan kuşak kirişleri ile ankrajlı sistemlerde kullanılan kuşak kirişlerinin benzerlikleri olmakla beraber, strutların bağlanacağı kirişlerin kendi ağırlığı ve üzerine yerleştirilecek desteğin kendi ağırlığı ile aşağı hareketini önlemek için kazı destek sisteminin düşey elemanına kesmeye karşı yeterli güvenlikte çelik elemanlarla ankre edilmesi gerekir. Destek elemanı-kuşak kirişi arasındaki bağlantı için tipik bağlantıları gösteren fotoğraflar Resim 3.1'de ve şematik çizim Şekil 3.24'de verilmektedir.

Başlık kirişi ebatları belirlenirken, tasarım hesaplarında yeterli aderans boyu dikkate alınmalıdır.

Resim 3.1. Tipik Destek Elemanı ve Kuşak Kirişi Görünüşü

Şekil 3.24. Tipik Destek Elemanı ve Kuşak Kirişi Bağlantı Detayları

3.4.2. İçten Destekli Sistemlerin Tasarımı

• 3.4.2.1. İçten destekli sistemlerde, yatay destek elemanı tüm kazı destek yapısının en kritik elemanıdır. Bu yüzden tasarımı daima en muhafazakar yöntemlerle yapılmalıdır. Yüklerin kaynağı ve büyüklükleri ile ilgili belirsizlik olması durumunda sisteme etkiyecek yükler uygun bir katsayıyla arttırılmalıdır.

• 3.4.2.2. İç destek elemanlarının montaj işlemi sırasında (taşıma, yerleştirme, montaj aşamasında destekleme vb.), iç destek elemanlarına etkiyebilecek ek yükler tasarımda dikkate alınmalıdır.

• 3.4.2.3. İçten destekli bir sistemin tasarımı yapılırken yatay destek elemanlarına etkiyen tüm kuvvetlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu kuvvetler Şekil 3.25'de şematik olarak tanımlanmıştır.

• 1. Karakteristik geoteknik yük sabit bir yük ($G_{k,GEO}$) olarak alınır.
• 2. Karakteristik ısıl yük beklenilen ısı değişimine bağlı olarak hesaplanır ve kazı destek yapısının sağladığı dayanıma bağlı olarak değişken bir yük ($Q_{k,\text{temp}}$) olarak alınır.
• 3. Kazı destek elemanının kendi ağırlığının yanısıra destek üzerine 1.0 kN/m şiddetinde doğrusal bir düşey yük ($Q_{k,\text{tesadîfi}}$) gözönüne alınmalıdır. Bu yayılı yük beklenilmeyen yükleri, şantiye sırasında oluşabilecek düşey yükleri, vs kapsayacak olup, hareketli bir yük olarak kabul edilir.
• 4. Desteğin karakteristik toplam öz ağırlığı, tüm boyuna uniform olarak yayılmış kabul edilir ve sabit bir yük olarak ($G_k$) alınır.
• 5. Desteğe etkiyen moment madde 3.4.2.4'de verilen eksantrisiteye bağlı olarak hesaplanır.

Şekil 3.25. Destek Elemanı Üzerindeki Etkiler

• 3.4.2.4. Moment aktarmayan mesnetler teşkil edilmemişse ve eğer yük aktarımında özel olarak bilinen bir eksantrisite yok ise imalat hatalarını göz önüne alabilmek için aşağıdaki eksantrisite değerleri:

• a) Eğer bir merkezleyici kullanılmıyor ise çelik profillerde çelik profil yüksekliğinin (h) ve çelik borularda boru çapının (D) 1/6'sı (h/6; D/6) kadar bir eksantrik yükleme,

• b) Eğer bir merkezleyici kullanılıyor ise merkezleyicinin temas yüzeyinin 1/6'sı kadar bir eksantrisite, Kullanılmalıdır.

• 3.4.2.5. İç Destek Tasarımı İçin Yayılı Toprak Yükü Tasarım Metodu (YTY metodu)

• a) Destek elemanları üzerindeki etkiler, YTY metodu kullanılarak hesaplanabilir. Bu yöntem 20 m'yi aşan derinlikteki kazılarda kullanılmaz. Destek elemalarına gelen yükler Şekil 3.26'daki gibi tanımlanmaktadır. Seçilecek yayılı toprak basıncı dağılımı Tablo 3.23'de verilen zemin grubuna göre belirlenmelidir.

Tablo 3.23. YTY Metodunda Kullanılacak Zemin Grupları

Not:

1. b: tek bir elemanın desteklediği yatay genişlik

2. Yayılı yükten destek kuvvetini hesaplamak için şemadaki hesap tersine yapılmalıdır.

Şekil 3.26. Destek Elemanlarına Gelen Yükler

b) Tablo 3.23'deki zemin grupları kazı destek yapısı sistemi düşey elemanlarının rijitliğine göre de alt gruplara ayrılırlar. Yumuşak kil tabakalarını tutan esnek bir kazı destek yapısı düşey elemanına gelen etkiler, taban stabilitesine göre ayrıca alt sınıflara ayrılmıştır. C sınıfı zeminler yeraltı su seviyesinin altında veya üstünde olmak üzere alt gruplara ayrılmıştır. Şekil 3.27.a, 3.27.b ve 3.27.c'de sırası ile A, B ve C tipi zeminlerdeki yatay toprak basıncı dağılımları verilmiştir. Esnek duvarlar, F; ve rijit duvarlar S olarak adlandırılmıştır.

A sınıfı, katı kil

A sınıfı, yumuşak kil ve taban stabilitesi sorunu yok

A sınıfı, taban stabilitesi ıslahı yapılmış

Burada tanımlanan gerilme dağılışları esas olarak F tipi duvarlar içindir, ancak S tipi duvarlar için de kullanılabilir

Şekil 3.27.a. A Sınıfı Zemin (Yumuşak- Katı Killer) Grupları İçin YTY Zarfları

B - F sınıfı

B - S sınıfı

Şekil 3.27.a, 3.27.b ve 3.27.c için Not:

γ : zeminin birim hacim ağırlığı

γ' : zeminin efektif birim hacim ağırlığı

γ', γ : iksa yüksekliği (H) boyunca zeminin ortalama birim hacim ağırlığı

Şekil 3.27.b. B Sınıfı Zemin (Katı-Çok Katı Killer) Grupları İçin YTY Zarfları

Şekil 3.27.c. C Sınıfı Zemin (Granüler Zeminler) Grupları İçin YTY Zarfları

• 3.4.2.6. İç destek elemanlarının burkulma boyu, kenar destekleri düşüldükten sonra kalan boy olarak alınır. Eğer iç destek elemanı uçlarının özel bir tasarım ile dönmesi engellenmemiş ise, serbestçe dönebilecekleri kabul edilmelidir. Bu kural burkulma boyunun, burkulma önleyici elemanlar (bayraklar/berkitme) ile kısaltıldığı durumlar için de geçerlidir. Kutu kesitli strutlar için bombelenme (fiçılanma) ve eğer söz konusu ise yanal burulma burkulması durumları da irdelenmelidir.

• 3.4.2.7. Kuşak kirişinin kazı destek sisteminin düşey elemanına sağlıklı bir şekilde bağlanabilmesi için hesap yapılmalı ve detay proje hazırlanmalıdır. Düşey elemanların/kuşak kirişlerinin betonarme olması durumunda mutlaka önceden beton kalıbı içine yerleştirilecek ankraj bulonlu bir çelik levha teşkil edilmeli ve destek elemanları bu levhaya uygun bir şekilde bağlanmalıdır. Önceden iç destek yerleri öngörülmemiş ise betonarme sistem içine yeterli ankraj uzunluğunu sağlayacak filiz

ekilerek çelik levhanın betonarme sisteme sağlıklı olarak bağlanması sağlanmalıdır. Özellikle kazı destek yapısına eğimli olarak bağlanan iç desteklerde, destek-düşey eleman/kuşak kirişi bağlantısı çok daha kritiktir ve mutlaka eğik olarak etkiyen yükün uygulayacağı kesme kuvvetleri hesaplanmalı ve destek-düşey eleman/kuşak kirişi bağlantısı buna göre tasarlanmalıdır. Şekil 3.28'de tipik kuşak-kazı destek elemanı bağlantı detayı verilmiştir.

Şekil 3.28. Tipik Bir Kuşak-Kazı Destek Elemanı Bağlantı Detayı

• 3.4.2.8. İç destek elemanı olarak kullanılan betonarme perde, kuşak kirişi gibi elemanlar, fore kazıklara, eleman ağırlığını en az iki kat emniyetle aktaracak şekilde tasarlanan yeterli sayı ve boydaki askı filizleriyle rijit olarak bağlanmalıdır.

• 3.4.2.9. Kazı destek yapısına ait iç destek elemanlarının tasarımında; servis ömrü boyunca maruz kalacağı ısıl etkiler de göz önüne alınmalıdır. Yatay destek elemanının uzamakısılma yapması kısıtlanırsa ya da tamamen önlenirse destek elemanı üzerinde ilave bir yük oluşacaktır. Düzgün kesitli bir çelik boru için bu ek yükün büyüklüğü B.3.33 bağıntısı ile hesaplanır.

$$ Q_{k temp} = \alpha_t * \Delta t * E * A * (\beta/100) \quad (B.3.33) $$

Bağıntıdaki;

αt : destek elemanının yapıldığı malzemenin ısıl genleşme katsayısını,

Δt : montaj sıcaklığına kıyasla sıcaklık değişimini,

E : destek elemanının yapıldığı malzemenin elastisite modülünü,

A : destek elemanının kesit alanını;

β : destek elemanında boy değişimi kısıtlanma yüzdesini (katı-sıkı zeminlerdeki rijit duvarlarda %50, katı-sıkı zeminlerdeki esnek duvarlarda %30; Richards ve diğ. 1999, Batten ve Powrie 2000, Ivanova 2012, Chamber ve diğ. 2016) ifade eder.

• 3.4.2.10. Geoteknik Sorumlu projenin zemin ve duvar şartlarına uyacak makul β değerini seçmelidir. Farklı kotlardaki destek elemanlarının farklı sıcaklık değişimlerine maruz

kalabileceği dikkate alınmalıdır. Zemin yüzeyinden aşağıya doğru ilerledikçe sıcaklık değişim aralığının azalması, β katsayısının ise derinlikle birlikte artması beklenir. Geoteknik Sorumlu kendi deneyimine dayanarak burada tavsiye edilenlerden farklı değerler oluşabileceğini öngörüyorsa, hesap raporunda gerekçesini belirterek farklı β değerleri kullanabilir.

• 3.4.2.11. Eğer burkulma boyunu kısaltmak için ara dikmeler, destekler vs. kullanılıyor ise, bunların tasarımında yatay destek elemanına eksenel olarak etkiyen normal kuvvetin 1/100'ü dikkate alınır. Yan yana/bitişik elemanlar için de ayrı ayrı olmak üzere bu yük değeri için tasarım yapılmalıdır. Rijit ekler, örneğin kaynak, yüksek dayanımlı cıvata vs. için hesaplanan yükün iki misline (normal kuvvetin 2/100'ü) göre tasarım yapılmalıdır.

• 3.4.2.12. Sabit ve değişken etkiler aşağıda tanımlı yük kombinasyonlarına (LC) göre birleştirilmelidir. Isıl yükleme her durumda birincil değişken yük olarak kabul edilmektedir. Yük kombinasyonları:

• a) LC1 : tam faktörlü kalıcı yükleme ($G_k$)+azaltılmış faktörlü ısıl yükleme ($Q_{k temp}$),

• b) LC2 : azaltılmış faktörlü kalıcı yükleme($G_k$)+ tam faktörlü ısıl yükleme ($Q_{k temp}$),

• c) LC3 : azaltılmış kalıcı ve ısıl yükleme($G_k - Q_{k temp}$)+faktörsüz tesadüfi yükleme($Q_{k tesadüfi}$) şeklinde tanımlanmıştır.

• 3.4.2.13. Yatay destek tasarımı en olumsuz yük durumu için yapılır. Yük kombinasyonları B.3.34 bağıntıları ile hesaplanır.

$$LC1: 1.4 * G_k + 1.00 * G_{k,GEO} + 1.0 * Q_{k temp} \quad (B.3.34.a)$$

$$LC2: 1.2 * G_k + 1.00 * G_{k,GEO} + 1.6 * Q_{k temp} \quad (B.3.34.b)$$

$$LC3: 1.0 * G_k + 1.00 * G_{k,GEO} + 0.5 * Q_{k temp} + 1.6 * Q_{k,tesadüfi} \quad (B.3.34.c)$$

$G_{k,GEO}$ değeri, SLS (B.3.35 bağıntıları), ULS (B.3.36 bağıntısı) ve DYN (B.3.37 bağıntısı) yükleme durumlarından büyük olanına göre belirlenir.

a) SLS yükleme durumu için:

$$G_{k,GEO} = \gamma_G * P_{SLS} * \gamma_{Sd} \quad (B.3.35)$$

Bu bağıntıda;

$P_{SLS}$ : gerilme-deformasyon analizleri, limit denge yöntemi veya YTY yöntemi kullanılarak SLS durumu için yapılan hesaplardan elde edilen etkileri ifade eder.

$\gamma_G$ : B.3.34 bağıntıları için sırasıyla 1.4, 1.2 ve 1.0 değerlerini ifade eder.

$$LC1 \text{ için: } G_{k,GEO} = 1.4 * P_{SLS} * \gamma_{Sd} \quad (B.3.35.a)$$

$$LC2 \text{ için: } G_{k,GEO} = 1.2 * P_{SLS} * \gamma_{Sd} \quad (B.3.35.b)$$

$$LC3 \text{ için: } G_{k,GEO} = 1.0 * P_{SLS} * \gamma_{Sd} \quad (B.3.35.c)$$

$\gamma_{Sd}$ : gerilme yeniden dağılım katsayısını (kazı aşamaları ilerledikçe yatay toprak basıncındaki değişimi hesaba katabilen sonlu elemanlar ve sonlu farklar yöntemlerinde

$\gamma_{Sd} = 1.00$; limit denge ve YTY yöntemi ile yapılan hesaplarda $\gamma_{Sd} = 1.15$; tek sıra destekli ve limit denge yöntemi ile yapılan hesaplarda $\gamma_{Sd} = 1.30$ alınır.) ifade eder.

b) ULS yükleme durumu için:

$$G_{K,GEO} = P_{ULS} * \gamma_{Sd} \qquad (B.3.36)$$

Bu bağında;

$P_{ULS}$: Tablo 2.1'de tanımlanan kısmi katsayılar kullanılarak gerilme-deformasyon analizleri, limit denge yöntemi veya YTY yöntemi kullanılarak ULS durumu için yapılan hesaplardan elde edilen etkileri ifade eder.

c) Dinamik yükleme durumu için:

$$G_{K,GEO} = P_{DYN} * \gamma_{Sd} \qquad (B.3.37)$$

$P_{DYN}$: Tablo 2.7'de açıklanan hesap yöntemleri kullanılarak dinamik yükleme durumları için yapılan hesaplardan elde edilen etkileri ifade eder.

• 3.4.2.14. İç destek elemanının tasarımı sırasında her türlü etki (örneğin vinç operasyonları, malzeme taşınması vs.) göz önüne alınmalıdır. Gerekiyor ise destek elemanlarının bu tür etkilerden korunması için kalkanlar veya yönlendiriciler kullanılmalıdır.

• 3.4.2.15. Beklenilmeyen yük etkileri durumlarını modellemek için tek bir iç destek elemanının göçmesi durumunda kazı destek yapısı ve zeminin kemerlenme ile destekleme görevini yerine getirmeye devam edeceği gösterilmeli ve gerekirse güvenlik sayıları buna göre değiştirilmelidir.

• 3.4.2.16. Destek elemanları üzerine yerleştirilecek gerinim-ölçerler yardımı ile desteklerin üzerindeki gerilmeler kontrol edilmeli ve proje değerlerinde olduğu tahkik edilmelidir. Destek elemanı üzerindeki momentler de göz önüne alınarak gerinim-ölçerler en az bir üst bir de alta yerleştirilir. Bir kesite dört adet yerleştirilmesi daha da sağlıklı olacaktır.

• 3.4.2.17. Proje çizimlerinde hangi kazı aşamalarında ve hangi kazı derinliklerinde, hangi iç destek elemanının yerleştirileceği belirtilmelidir.

• 3.4.2.18. Benzer şekilde iç destek elemanları sökülüp, yükler/etkiler kazı destek yapısına aktarılırken de uygulanacak her adım analizlerde dikkate alınmalı ve proje çizimlerinde belirtilmelidir.

• 3.4.2.19. İçten destekli derin kazılarda dışbükey köşeler olması durumunda, her iki cephe, zemin içinden geçirilecek çapraz bağlarla birbirine bağlanabilir.

3.5. KONSOL SİSTEMLER

3.5.1. Uygunluk Koşulları

Zemin koşullarının, çevre yapıların durumlarının ve kazı özelliklerinin izin verdiği durumlarda konsol sistemler kazı desteği için kullanılabilir. Konsol kazı destek sistemleri kazık, palplanş vb. gibi elemanlarla gerçekleştirilebilir. Konsol sistemlerin tasarımında klasik limit denge analizleri yeterlidir. Ancak bu tip sistemler fazla deformasyon yaptığından yakın çevresinde

yapılar bulunması durumunda tercih edilmezler. Eğer yakın çevrede yapılar bulunuyor ise deformasyon analizleri ile kazının etkileri irdelenmelidir. Konsol sistemler, desteklerini gömülü oldukları zeminden alan sistemler oldukları için kullanım sahaları ve geometrileri sınırlıdır. Bu nedenle konsol sistemler için uygulama sınırları Tablo 3.24'den referans alınabilir.

Tablo 3.24. Konsol Sistemlerin Tipik Uygulama Sınırları (CIRIA C760)

(1) Teknikler: İmalat şekline en uygun olanlardır.

(2) İmalat açısı öncelikle kullanılan kazık teknığıne bağlıdır. "Tipik" olarak belirtilen oranlar bir önlem alınmadan elde ediebilir. "Uygulanabilir en yüksek açı" en güvenilir açıyı tariflemekte olup, ek kontrol ve ölçüm gerektirir. Belirli durumlarda daha yüksek eğimle imalat yapmak mümkün olabilir, ancak bu durum imalatı yapacak olan yüklenici ile görüşülmelidir (delgi zorluğu, zemin koşulları, kılıf kullanımı, kılavuz duvar ve delme / kazı ekipmanlarının sağlanması, platform genişliği).

(3) Birincil kazıkları bentonit/çimento bulamacı içeren kesişen kazık duvarlarının su direnci sağlayabileceği derinlik, sondaj teçhizatının yapım toleransları ve direnilecek yeraltı suyu basıncı ile sınırlıdır. Maksimum 8 m'ye kadar yeraltı suyunu tutabilir.

(4) Birincil kazıkları bentonit/çimento bulamacı içeren kesişen kazık duvarların yumuşak elemanlarının yeraltı suyu akışına uzun vadeli direnci, çevre koşullarına ve duvarın rutubet içinde kalmasına bağlıdır. Uzun süreli su direnci genellikle, yeraltı suyu yükünü betonarme kazıklara aktaran betonarme kaplama duvarlar gibi ek imalatlar ile sağlanır.

(5) Birincil kazıkları profil takviyeli/düşük mukavemetli-tam dayanımlı beton içeren kesişen kazık duvarların güvenilir bir şekilde su direncini sağlayabileceği derinlik, dayanım ve yapı toleransları ile sınırlıdır. 8 m'den daha derin kazılarda kılıflı CFA veya kılıflı döner delgi teknikleri kullanılmalıdır.

(6) Birincil kazıkları profil takviyeli/düşük mukavemetli-tam dayanımlı beton içeren kesişen kazık ile yeraltı suyu kontrolünün elde edileceği derinlik, kesişme adımının ve düşey açı oranının bir fonksiyonudur. Elde edilebilir kesişme adımı genellikle 150 mm ila 200 mm aralığındadır, ancak bu değerler daha güçlü araçların kullanımı ile arttırılabilir.

(7) Agresif zemin koşullarında, birincil kazıkları profil takviyeli/düşük mukavemetli-tam dayanımlı beton içeren kazık duvarların kullanımı, birincil kazıklardaki betonun mukavemeti ile sınırlıdır.

(8) Konsol yüksekliği genel olarak jeolojiye bağlıdır.

3.5.2. Tasarım Kriterleri

• 3.5.2.1. Tek sıra kazık veya palplanşların 8 m derinlikten fazla yapılmaması önerilir. Daha büyük derinlikler için iki sıra kazık ve rijit kazık başlığı ile daha rijit sistemler tasarlanmalıdır. Bu tip imalatlarda iki sıra kazık arasında yük paylaşımı söz konusu olacağı için basit limit denge analizinin yanısıra gerilme-deformasyon ilişkisini de göz önünde bulunduran analizler yapılmalıdır.

• 3.5.2.2. Konsol sistemler geçici ya da kalıcı sistemler olarak tasarlanabilir. Kalıcı sistem olarak tasarlandığında hem zemin, hem de yapısal sistem için uzun dönemli plastik çözümler yapılmalıdır. Konsol sistemlerin imalat aşamaları Şekil 3.29’da belirtilmiştir.

Şekil 3.29. Konsol Sistemlerin İmalat Aşamaları (CIRIA C760)

• 3.5.2.3. Kategori 1'e giren konsol kazı destek yapıları literatürde genel kabul görmüş yöntemler (yatay toprak basınçlarını esas alan stabilite analizleri, yatak katsayısı yaklaşımı vb.) kullanılarak çözülebilir ve SLS kontrolü yapılmayabilir. Ancak, Kategori 2 ve Kategori 3'e giren konsol kazı destek yapılarının tasarımında olası tüm ULS durumları ve SLS durumu için kontroller yapılmalıdır.

3.5.2.4. Yanal Zemin İtkilerinin Hesaplanması

• a) Yanal zemin itkilerinin tanımlanması ve sayısallaştırılmasında yatay toprak basıncı katsayısı (K) kullanılır. K katsayısı B.3.38 bağıntısı ile hesaplanır.

$$ K=\frac{\sigma'{h}}{\sigma'{qv}} \qquad (B.3.38) $$

Burada:

σʻh : yatay efektif gerilme,

σ'qv : düşey örtü yüküdür.

• b) Hesaplarda düşey efektif gerilmenin (σ'v) kullanılmamasının sebebi; duvar arkasında zemin-duvar sürtünmesi sebebiyle σ'v hesabının zorluğudur. σ'qv değerini

hesaplamak için zemin ağırlığı, yeraltı suyu etkisi ve sürşarj hesaba katılır. $\sigma'_{qv}$ değeri B.3.39 bağıntısı ile hesaplanır.

$$ \sigma'{qv} = \int{0}^{z} \gamma dz + q - u \qquad (B.3.39) $$

Burada:

• $\gamma$: zeminin birim hacim ağırlığı,

• $z$: yüzeyden derinlik,

• $u$: boşluk suyu basıncı,

• $q$: yüzeydeki düzgün yayılı sürşarj değeridir.

3.5.2.5. Sükunette Zemin Basıncı

Zemin için geçerli inşaat çalışmaları ve şekil değiştirme öncesi $K$ değeri sükunette yatay zemin basınç katsayısı ($K_o$) olarak adlandırılır. $K_o$ değeri zeminin jeolojik geçmişine bağlıdır ve aşağıdaki amprik bağıntı kullanılarak yaklaşık olarak hesaplanabilir:

$$ K_o = (1 - \sin \phi') \times AKO^{\lambda} \times (1 + \sin \beta_i) \qquad (B.3.40) $$

Burada:

• $\phi'$: zeminin efektif kayma direnci açısı,

• AKO: aşırı konsolidasyon oranı,

• $\beta_i$: şev açısı,

• $\lambda$: Amprik bir katsayı olan $\lambda$'nın değeri için literatürde farklı değerler önerilmektedir. Fakat en doğru yaklaşım sahadan alınan numunelere bağlı olarak araziye uygun değerin tespit edilmesidir.

3.6. HESAP AKIŞ ŞEMASI

Kazı destek yapılarının tasarım hesapları aşamasında, tüm olumsuz ULS durumları, kazı/imalat/üst yapı aşamaları, kazı sonrası yükleme durumları, kazı çevresinde olası yük depolama alanları, normal-önemli yapı etkileri ve deplasman kriterleri, titreşimli yükler/etkiler, ankraj öngerme/yükleme durumları ile en olumsuz etkiler dikkate alınarak yapılacak analizler, Geoteknik Sorumlunun yükümlülüğündedir. Örnek bir tipik hesap akış şeması Şekil 3.30'da verilmiştir.

Şekil 3.30. Tipik Hesap Akış Şeması

BÖLÜM 4: UYGULAMA ESASLARI

Kazı destek yapılarının saha uygulaması sırasında göz önünde bulundurulması gereken hususlara bu bölümde yer verilmiştir. Öncelikle kazı destek yapısının tipinden bağımız olarak sağlıklı bir uygulama yapılabilmesi için uyulması gereken genel hususlar belirtilmiş, daha sonra sık uygulanan kazı destek yapısı elemanlarının imalatlarında imalat kalitesi bakımından öne çıkan kritik hususlar sıralanmıştır.

EK-1A (Bilgilendirme Eki)'da, farklı kazı destek sistemleri için saha uygulaması sırasında takip edilecek metodoloji ayrı ayrı belirtilmiştir. Ancak, belirtilen metodolojiler, seçilen sistemin özelliklerine ve saha koşullarına göre Geoteknik Sorumlu, yüklenici/alt yüklenici teknik sorumlusu ve varsa Geoteknik Danışman tarafından birlikte değerlendirilerek gerekçeleri açıklanmak suretiyle kısmen değiştirilebilir.

Kazı destek yapısı uygulaması yapan kuruluşların (yüklenici/alt yüklenici), kazı destek yapısının kategorisine göre bulundurması önerilen personel sayısı, makine parkı, iş deneyimi miktarı Ek-4B (Bilgilendirme Eki)'de belirtilmiştir.

4.1. GENEL HUSUSLAR

Kazı destek yapısı saha uygulamalarına başlanmadan önce proje paketinin tam ve eksiksiz olduğu kontrol edilmeli, proje paketinde veya çizim paftalarında uygulamanın doğru yapılmasını etkileyecek herhangi bir eksiklik tespit edilmesi halinde öncelikle bu eksiklikler tamamlanmalıdır. Bu kontrolleri yapmak ve tespit edilen eksiklikleri bir liste halinde işverene bildirmek kazı destek yapısı uygulamasını yapacak olan yüklenici/alt yüklenici kuruluşun sorumluluğundadır. Proje paketinde bulunması gereken dökümanlar ile proje çizim paftasında gösterilmesi gereken unsurlar madde 2.17'de belirtilmiştir.

• 4.1.1. Kazı destek sistemleri, zemin tipine, yer altı suyu durumuna, uygulama amacına, maliyetine, imalat hızına ve çevre koşullarına göre pek çok farklı sistemle gerçekleştirilebilmektedir. Kazı destek sistemleri; destekli veya konsol olarak imal edilebilmekte olup; hem imalat aşaması hem de kazı aşaması kalite kontrol yöntemleri çerçevesinde ilerlemelidir.

• 4.1.2. Tehlikeli ve çok tehlikeli iş kapsamında yer alan kazı destek yapısı uygulamalarında çalışacak personelin Bölüm 5'de belirtilen ilgili kanun ve yönetmelikler doğrultusunda, yaptığı işe uygun mesleki eğitim aldığının belgelendirmesi ve gerekli iş güvenliği tedbirlerinin alındığının teyit edilmesi gerekir.

• 4.1.3. Kazı destek yapısı imalatı için sahada yapılması gereken ön hazırlıklar kontrol mühendisi (fenni mesul) tarafından tetkik edilmeli, proje hazırlık safhasından itibaren geçen süre göz önünde bulundurularak Yapı Durum Tespit Tutanağı (EK-2A-Uygulama Eki) ile mevcut durum karşılaştırılıp, uygulayıcı firma ile tutanak altına alınmalıdır. Varsa tespit edilen uyumsuzluklar, imalata başlanmadan önce söz konusu tutanak kontrol mühendisince (fenni mesul), geoteknik tasarım projesi kapsamında değerlendirilmek ve gerekli revizyonlar yapılmak üzere Geoteknik Sorumlu ile diğer disiplinlerin projelerini (mimari, mekanik, statik, elektrik, peyzaj vb) yapacak olan proje müellifine iletilir.

• 4.1.4. Kazı destek yapısının imalat yöntemi olarak seçilen malzemeye göre çakma, itme, vibrasyon veya delgi işlemlerinin çevre yapılarda herhangi bir hasara sebebiyet verip vermeyeceği şantiye şefi, kontrol mühendisi (fenni mesul) tarafından teyit edilmelidir.

• 4.1.5. Aletsel ölçümü yapılan destek yapılarında, deplasman miktarlarının; projesi, teknik şartnamesi ve ilgili standardında belirtilen aralıklarla (her kazı aşamasında) düzenli olarak kontrol edilmesi gerekir.

• 4.1.6. Kazı destek yapısının imalat sürecinde ve imalatı tamamlandıktan sonra, kazı destek yapısında ve/veya çevre yapılarda tolere edilebilir deplasman şartlarının üzerinde oturma, kısmi deplasman, göçme, dönme vb. deformasyonlar görülmesi durmunda derhal Geoteknik Sorumlu ile geoteknik uygulama kuruluşunun (yüklenici/altyüklenici) da içinde bulunduğu bir teknik heyet oluşturularak saha incelemesi ve değerlendirme yapılmalıdır.

• 4.1.7. Madde 4.1.6'da belirtilen durumlarda, varsa projeye aykırı olan veya olmayan, kazı destek yapısına yatay itki verebilecek tüm sürşarj yüklerinin derhal kaldırılması sağlanmalıdır.

• 4.1.8. Desteklenen kazı aynası ile destek elemanı arasında bir drenaj ihtiyacı olduğu takdirde drenaj sistemi ayrıca oluşturulmalıdır. Bazı durumlarda kazı destek yapısı arkasında drenaj sistemine ilave olarak susuzlaştırma da yapılması gerekiyorsa, susuzlaştırma bölgesi içinde kalan yapılarda oturma meydana gelmemesine dikkat edilir veya izin verilen kontrollü oturma miktarının günlük düzenli olarak kontrol edilmesi sağlanır.

• 4.1.9. Yüklenici/altyüklenici, projede kapsamındaki kazı destek yapısı elemanlarını tam vardiya süresince kesintisiz olarak imal edebilecek kapasiteye sahip yeterli sayıda makine ve yardımcı ekipmanını, uygulama iş programında herhangi bir gecikmeye mahal vermeyecek şekilde temin etmek ve çalışmaya hazır vaziyette sahada bulundurmak zorundadır.

• 4.1.10. Saha uygulamalarında kullanılacak olan tüm makine ve ekipmanların sahaya getirilmeden önce gerekli tüm bakımları ve temizliği yapılmalıdır. Ayrıca tüm makinelerin ve yardımcı ekipmanların gerek tüm aksamlarının sorunsuz şekilde çalıştığı, gerekse kullanım sırasında herhangi bir iş güvenliği riski taşımadığı veya bu risklere karşı makine üzerinde gerekli koruyucu donanımın bulunduğuna dair gerekli kontroller yaptırılarak, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nca onaylanmış yetkili kurum ve kuruluşlarca düzenlenmiş, her biri için ayrı ayrı olmak üzere "Kullanıma Uygunluk Raporu" alınmalıdır. Bu hususla ilgili tüm bakımların yaptırılarak raporların alınması yüklenicinin/altyüklenicinin sorumluluğundadır.

• 4.1.11. Makine ve yardımcı ekipmanlarda işin devamı sırasında meydana gelebilecek tüm arızalar vakit kaybetmeden giderilmeli ve arıza sonrası yeniden kullanıma başlamadan önce onaylanmış yetkili kurum ve kuruluşlarca verilmiş olan rapora aykırı herhangi bir husus bulunmadığı yapılacak kontrollerle teyid edilmelidir. Bu kontrol sırasında herhangi bir şüphe oluştuğu takdirde; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nca onaylanmış yetkili kurum ve kuruluşlarca düzenlenmiş yeni bir Kullanıma Uygunluk Raporu alınacaktır.

• 4.1.12. Uygulamaya başlamadan önce çalışma sahasında tüm makinelerin uygun çalışma koşullarının oluşturulması ve herhangi bir iş kazasına mahal verilmeyecek şekilde gerekli planlama ve saha hazırlıklarının yüklenici/altyüklenici tarafından yapılması gerekmektedir.

• 4.1.13. Yüklenici/altyüklenicinin, saha uygulamalarına başlamadan önce saha kullanımı ve makine/ekipman yerleşimini gösteren bir şantiye planı hazırlayarak işverenin onayına sunması önerilir. Şantiye planında en az aşağıdaki unsurlar gösterilmelidir:

• a) Sahaya giriş ve çıkış yerleri-yolları (iş makineleri ve kamyonlar için ayrı, binek araçları için ayrı, yayalar için ayrı),

• b) Şantiye konteynerleri (ofis, koğuş, depo vb),

• c) Malzeme stok alanları,

• d) Kule vinç kurulacak bölge,

• e) Yükleme/boşaltma alanları,

• f) Kazı çukuruna iniş/çıkış rampası (yüklü kamyon ve dolu beton mikserlerinin rahat çıkabileceği eğimde),

• g) Saha içi araç ve yaya trafiği güzergahları,

• h) Parsel sınırları ve komşu yapılar,

• i) Saha kotları,

• j) Kazı destek yapısı elemanları,

• k) Sahada ve yakın çevresinde bulunan altyapı hatları ve havai hatlar,

• l) İşin özelliklerine göre gösterilmesi gerekli diğer unsurlar (jeneratör, trafo, pompaj çukuru, kazı destek yapısı civarındaki yapılar vb.)

• 4.1.14. Şantiye planı, işveren tarafından kontrol edilmeli, yüklenici/altyüklenici ile mutabık kalındıktan sonra saha uygulamalarına başlanmamalıdır. Örnek şantiye planı çizimi EK-4A (Bilgilendirme Eki)'da verilmiştir.

• 4.1.15. Yüklenici/altyüklenici, saha uygulamalarına başlamadan önce kazı destek yapısı elemanlarının imalatlarında uygulayacağı yöntemleri, çalışma metodolojisini ve bunlarla ilgili şematik çizimleri işverenin onayına sunmalıdır.

• 4.1.16. Sahanın makinelerin emniyetli bir şekilde çalışmasını ve/veya yürümesini güçleştirecek veya engelleyecek derecede bozuk yüzeyli veya çamurlu olması durumunda yüzeyde yeterli kalınlıkta stabilize dolgu yapılmalı, herhangi bir iş güvenliği riski oluşmasına izin verilmemelidir. Bu konuda gerekli kontrolleri zamanında yapmak ve alınması gereken tedbirleri işverene bildirmek yüklenici/altyüklenici sorumluluğundadır.

• 4.1.17. Yüklenici/altyüklenici, imalatı yapılan her kazı destek yapısı elemanı için ayrı ayrı olmak üzere ilgili standardında verilen formlardan yararlanmak suretiyle gerekli tüm imalat bilgilerini içeren imalat fişlerini günlük olarak hazırlamalı ve her günün sonunda işverene sunmalıdır.

• 4.1.18. Yüklenici/altyüklenici, günlük olarak en az aşağıdaki bilgileri içeren bilgileri şantiye defterine işlemeli ve her günün sonunda işverene sunmalıdır.

• a) Hava durumu,

• b) Çalışan ekip ve makineler,

• c) Şantiyeye gelen malzeme ve makineler,

• d) O gün yapılan imalatlar (yazılı açıklama ve fotoğraflar),

• e) Uygulama sırasında karşılaşılan problemler ve nasıl çözüldüğüne ait açıklamalar (yapılan işin kademeleri sırası ile açıklanır ve fotoğraflanır),

• f) Yapılan test ve ölçümler,

• g) İşin özelliklerine göre belirtilmesi gereken diğer önemli hususlar.

• 4.1.19. Yüklenici/alt yüklenici tarafından tutulacak/arşivlenecek, tüm dökümanlar (imalat fişleri, şantiye defteri, deney föyleri, puantaj vb.) öncelikle boş bir format halinde işveren/Geoteknik Sorumlu ve varsa Geoteknik Danışmanının görüşüne sunulmalı,

imalat metodolijisi, ölçümler vb. hususlardaki talepler doğrultusunda ilgili dokümanlarda revizyon yapılmalıdır.

• 4.1.20. Yüklenici/alt yüklenici kazı destek yapısı elemanlarının uygulamalarına yönelik olarak projede ve teknik şartnamede belirtilen ulusal ve/veya uluslararası standartlar ile ilgili yönetmeliğin güncel bir kopyasını şantiyede bulundurmalıdır.

• 4.1.21. Yüklenici/alt yüklenici uygulanacak olan kazı destek yapısına ait uygulama projeleri ve revizyonlarını, teknik şartname, metraj ve birim fiyat tariflerinin ıslak imzalı birer nüshası ile bunların ikişer kopyasını şantiye ofisinde bulundurmalıdır.

4.2. KAZI DESTEK YAPISI ELEMANLARININ UYGULAMALARINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

• a) Kazı destek yapısı elemanlarının uygulamalarıyla ilgili olarak burada belirtilen hususlar uygulama sırasında özel dikkat gerektiren ve uygulamanın daha kaliteli yapılabilmesinde önemli rol oynayan kritik konulardır. Bunların dışında ilgili ulusal ve/veya uluslararası yönetmelik ve standartlar ile projeye özel hazırlanacak olan teknik şartnamenin gerekleri ayrıca yerine getirilmelidir.

• b) Kazı destek yapısı elemanlarının uygulamasında uyulacak güncel standartlar aşağıda belirtilmiştir:

4.2.1. Fore Kazık Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Fore kazık makinası, zemin koşulları ve proje kritelerine uygun çap ve derinliği sağlayacak özellikte olmalıdır.

• b) Kesişen kazık uygulamalarında projesine uygun çap ve aralıkta imalat yapılması için kılavuz (beton veya çelik) kullanılmalıdır.

• c) Fore kazık makinasının çalışabilmesi için uygun sıklıkta çalışma platformu sağlanmış olmalıdır. Çok eğimli sahalarda şev stabilitesi ile ilgili ön çalışmaların ve uygun çalışma platformu hazırlığının yapılmış olması gerekir.

• d) Kazık aplikasyonu harita mühendisi veya harita teknikeri tarafından yapılmalıdır. İmalatı yapılacak kazıkların lokasyonu çelik çubuklar ile aplike edilmelidir.

• e) Zemin koşullarının, zemin ve temel etüdünde belirtilenlerden farklı olduğunun (forajdan çıkan malzeme) tespit edilmesi durumunda Geoteknik Sorumlu durumdan haberdar edilerek, gerekli proje revizyonlarının yapılması (kazık boyunun uzatılması/kısaltılması) veya uygun önlemlerin alınması sağlanmalıdır.

• f) Fore kazık delgisi esnasında, tasarlanan derinliğe ulaşılmadan önce bir engelle karşılaşılması durumunda, Geoteknik Sorumlu engelle ilgili bilgiler dahilinde gerekli proje revizyonunu yapmalı veya lokal önlem projesi hazırlamalıdır.

• g) Kazık imalatları TS EN 1536+A1 standardına uygun yapılmalı, uygulama şartnamesinde aksi belirtilmedikçe, fore kazığın yatay ve düşeyden sapması TS EN 1536+A1 standardında verilen tolerans sınırlarını aşmamalıdır.

• h) Kazık boyuna donatıları, kazık başlık kirişinin veya plağının içinde yeterli aderans boyunu sağlamalıdır.

• i) Foraj (delgi) sırasında zeminin kendini tutamayacak kadar zayıf olması ve foraj kuyusunda yıkıntı meydana gelmesi halinde yıkıntı olmayan zemin tabakasına kadar uzanan çelik muhafaza borusu sürerek veya delgi sıvısı (su, bentonit veya polimer) kullanılarak foraj kuyusunun stabilitesi sağlanmalıdır.

• j) Kazık donatı demirleri ve bağlanmış donatı kafesleri kuru ve temiz bir alanda muhafaza edilmeli ve çamurlanması engellenmelidir. Çamurlu donatı kafesleri tamamen temizlenmeden kuyuya indirilmemelidir.

• k) Donatı kafeslerinin üst üste istiflendiği durumlarda birbiri üzerinden kayıp düşerek tehlike yaratmaması için gerekli stabilite ve iş güvenliği tedbirleri alınmalıdır.

• l) Donatı kafesi foraj kuyusuna indirildikten sonra kuyuda yıkıntı olmaması için gerekli tedbirler alınmalıdır.

• m) Foraj kuyusuna beton döküm işlemi tremi borusu kullanmak suretiyle tekniğine uygun olarak yapılmalı, segregasyona mahal verilmeyecek şekilde uygun betonlama yapılmalıdır.

• n) Foraj içerisine ani ve kontrolsüz su girişi engellenmeli, çökme riski bulunan zemin koşullarında geçici kılıf borusu veya delgi/sıvısı kullanılmalıdır.

• o) Delgi tamamlandıktan sonra kuyu içi sadece temizlik, kontrol ve ölçüm cihazlarının yerleştirilmesi için geçen süre boyunca foraj kuyusu açık bırakılabilir. Delgi yapıldıktan sonra hemen donatı kafesi kuyu içerisine indirilmeli ve betonlama yapılmalıdır.

• p) Taze beton dökülen kazık yakınında betonun yeterli mukavemet değerine ulaştığı kanıtlanmadıkça patlatma ile hafriyat yapılmaz.

• r) Kazık imalatları, ardışık kazıklarda birer atlayarak yapılmalı, betonlaması tamamlanan kazıklarda imalatın üzerinden 6 saaat geçmeden yanındaki kazık forajına başlanmamalı, foraj sırasında başka bir kuyudaki kazık betonuna veya donatı kafesine zarar verilmemelidir.

• s) Düşük geçirgenliğe sahip zemin tabakasının altında suya doygun gevşek zemin tabakası bulunduğu durumlarda yapılan kılıf borulu foraj işlemlerinde, kılıf borusunun daima forajın en az 50 cm önünde ilerlemesi sağlanmalıdır.

• t) Kullanılan destek sıvıları ilgili standarda uygun olmalıdır.

4.2.2. Berlin Duvarı (Soldier Pile Wall) Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Yeraltı suyu olan sahalarda uygulanmaz.

• b) Kazı esnasında zemin boşalmasına müsade edildiğinden yatay deplasman ve oturmalar nedeniyle yakın yapılaşma olan ve özel deplasman koşulları olan yerlerde uygulanmaz.

4.2.3. Mini Kazık Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Mini kazıkların geçici bir imalat amacı ile kullanılacağı göz önünde bulundurularak pas payı 5 cm olarak kullanılabilir.

• b) Mini kazık imalatı yapılacak saha, delgi ekipmanının çalışmalarına uygun olacak şekilde hazırlanmalıdır.

• c) Kazık aplikasyonu bir harita teknikeri tarafından sahada yapılmalı, her bir kazık sahada çelik çubuklar ile aplike edilmelidir.

• d) Mini kazıkların plandaki aplikasyon toleransı 0.05 m'ye eşit veya daha küçük olmalıdır. Mini kazık imalat üst kotları, proje üst kotlarına göre 25 mm yukarı veya 50 mm aşağıda olabilir.

• e) Mini kazığın forajı sırasında karşılaşılan formasyonlar ve imalatla ilgili hususlar veya zorluklar her mini kazık için not edilmeli ve bir tutanakla tespit edilmelidir. Sondajlarda öngörülmemiş zemin tiplerine rastlanıldığı takdirde bu hususun proje değişikliğine sebebiyet verip vermeyeceği hususunda Geoteknik Sorumlunun görüşü alınmalıdır.

• f) Foraj (delgi) sırasında zeminin kendini tutamayacak kadar zayıf olması ve foraj kuyusunda yıkıntı meydana gelmesi halinde yıkıntı olmayan zemin tabakasına kadar uzanan çelik muhafaza borusu sürülerek veya bentonit süspansiyonu kullanılarak foraj kuyusunun stabilitesi sağlanmalıdır.

• g) Kazıkların düşeyden sapması 1/50 eğimden fazla olmamalıdır.

• h) Kazık delgisi tamamlandıktan sonra önceden hazırlanan donatı kafesi kuyuya indirilmelidir. Mini kazık donatı kafesinde kullanılan demirler, projede belirtilen merkezlerine göre 15 mm'den fazla şaşmamalıdır.

• i) Donatı kafesi, kuyu içersine dış çapı 20 mm, et kalınlığı 6 mm olan polietilen (PE) enjeksiyon hortumu ile birlikte yerleştirilmelidir. PE hortuma kuyu dibi civarında 50 cm ara ile 3-5 adet delik açılarak bu delikler geçici olarak bant ile kapatılmalıdır.

• j) Mini kazık içerisine ~ 5-15 mm çapında kırmataş doldurulduktan sonra mini kazık kuyusu içersine donatıyla birlikte indirilmiş olan enjeksiyon hortumu vasıtasıyla çimento enjeksiyonu yapılır.

• k) Kuyu içinin enjeksiyonlama işlemi, mini kazık tabanından başlanılarak yukarıya doğru basınçla ilerleme yoluyla yapılır. Yaklaşık 5 barlık pompa basıncı ile enjeksiyon kuyu içersine verilir. Bu işleme temiz karışımın kuyu ağzından yukarı taştığı görülene kadar devam edilir. Mini kazık enjeksiyonlama işlemi kesintisiz olarak yapılmalıdır. Sahada bu işleme uygun kapasitede enjeksiyon ekipmanı

• kullanılmalıdır. Enjeksiyonlama işleminin yapıldığı hortum kazık içersinde kalacağı için bu hortumun içersinin enjeksiyonla dolu olmasına özen gösterilmelidir.

• 1. Gerek mini kazıkların düşeyden daha kolay sapıyor olmaları, gerekse de çapın küçüklüğü nedeniyle tüm boşlukların beton ile dolmasındaki zorluk dolayısı ile mini kazık boyları 16 m ile sınırlandırılmalıdır. Daha derin kazılarda, mini kazıklar kademeli olarak imal edilmelidir.

• m) Kullanılan enjeksiyon, standartlarına uygun olarak hazırlanmalıdır. Gerekli durumlarda akışkanlığı sağlayıcı veya priz hızlandırıcı katkı maddeleri de karışıma eklenebilir. Enjeksiyon içersine dolgu malzemesi konulacaksa bunun çapı 2 mm'yi geçmemeli ve ağırlıkça çimento miktarını aşmamalıdır.

• n) Mini kazık kuyusu içinde su olmadığı takdirde yeterli akışkanlığa sahip hazır beton ile de doldurulabilir, ancak bu çaptaki kazıklarda tremi borusu kullanılması imkanı olmadığından mini kazık çeperlerinin stabil olmadığı durumlarda tavsiye edilmez.

• o) Delgisi tamamlanan kuyu en kısa süre ve en geç aynı gün içersinde enjeksiyonla doldurulmalıdır. Hazırlanan enjeksiyon sürekli olarak karıştırılmalı ve hazırlandıktan en geç 1 saat içersinde mini kazık kuyusuna tatbik edilmelidir.

• p) Temin edilen enjeksiyon veya betonun kıvamı ve çalışılabilirliği kontrol ve takip edilmelidir. Uygulama öncesinde yapılacak kıvam deneyleri ile seçilen enjeksiyon veya betonun uygunluğu teyit edilmelidir.

• r) Kullanılan beton veya enjeksiyon miktarı takip edilmeli, öngörülen miktar ile karşılaştırması yapılmalıdır. Kayıp ile karşılaştırılması durumunda projeyi etkileyebilecek boyutta boşlukların bulunabileceği göz önünde bulundurularak gerekli kontroller yapılmalıdır.

• s) Enjeksiyonlama işleminin tamamlanmasından sonra kuyu etrafında taşan malzeme temizlenerek mini kazık imalatı tamamlanır.

4.2.4. Diyafram Duvar Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Ön görülen tasarım (ano genişlikleri), zemin koşulları ve imalat toleranslarını sağlayacak şekilde uygun makine ekipmanı seçilmelidir.

• b) Kazının yatay ve düşey yönde sapmasız bir şekilde yapılmasını sağlamak, kazıcı ekipmana kılavuzluk etmesi amacıyla ve kazı çukurunda bentonit seviye değişimleri ile kazıcı kepçenin hareketi nedeniyle oluşması muhtemel yıkıntı ve çökmelere karşı koruyucu olarak, onaylı proje hattına uygun belirlenen güzergah boyunca kılavuz duvar imal edilmelidir. Kılavuz duvarın derinliği zemin koşullarına göre 1.0-1.50 m arasında değişebilir.

• c) Panel kazıları halatlı veya teleskopik çelik boru sistemi ile işletilen yassı kepçelerle yapılabildiği gibi hidrolik olarak çalıştırılan sert kesici uçları olan dönel disklerin takıldığı bir freze marifeti ile de yapılabilir.

• d) Gerekli işaretlemeler ve aplikasyonlar yapıldıktan, bentonit çamuru kılavuz duvarların arasına doldurulduktan sonra diyafram duvar kazısına başlanır.

• e) Bentonit, mikserlerde su ile homojen biçimde karıştırılır ve bulamaç tanklarına alınarak beklemeye terkedilir. Zaman zaman karıştırılarak hidratasyonun tamamlanması sağlanmalıdır.

• f) Bentonitin kılavuz duvar hendeği içinde karıştırılmasına müsaade edilmez.

• g) Bentonit çamuru hazırlanması ve sistem içinde sirkülasyonu için gerekli tüm ekipman, borular, vanalar, hortum ve tanklar ile sair aksesuarlar tam ve işler vaziyette tutulmalıdır. Bentonitin çukura dolum hızı ve miktarı, kazı hızı ile bire bir uyumlu olarak devam ettirilmelidir.

• h) Bentonit seviyesi kılavuz duvar alt kotundan aşağıya düşürülmemelidir. Kazı esnasında ekipmanın düşeyliğini muhafaza edip etmediği kontrol edilmeli, sert zeminlere rastlandığında uygun ataşmanlar kullanılmalıdır.

• i) Projesine göre kazısı yapılmış diyafram duvar çukuruna, daha önceden sahada hazırlanmış kafes sistemdeki demir donatı, servis vinci yardımıyla indirilmeli ve askılı kancalar vasıtasıyla askıya alınmalıdır.

• j) Beton dökümü sırasında kullanılacak olan tremi borusunun serbest hareketine mani olmamak için kafesin üstünde yeterli büyüklükte çalışma boşlukları bırakılmalıdır.

• k) Kepçe ile yapılan diyafram duvar imalatlarında, paneller arasındaki rijitliği sağlamak ve su sızdırmazlık boyunu arttırmak için boru veya muhtelif şekillerdeki stop-end boruları tabana kadar eklenerek indirilmelidir. Betonlamadan sonra, stop-end boruları beton prizine göre uygun zamanda çıkartılarak geri alınmalıdır. Ayrıca; panellerin (anoların) birbiriyle bağlantısı geçirimsizlik ve süreklilik açısından kontrol edilmelidir.

• l) Diyafram duvar beton döküm işlemi, hendek içinde kazı için kullanılan kirli bentonitin temiz bentonitle yer değiştirmesi sonrasında kuyu dibinden alınan bentonit numunesinin test sonuçlarının olumlu çıkmasından sonra tremi boruları kullanılarak yapılmalıdır. Bu boruların çapları şaftın genişliğine, uzunlukları ise şaft derinliğine göre ayarlanmalıdır. Tremi boruları aşağıya indirilip şaft dibi bulunduktan sonra 30-40 cm arasında bir mesafe yukarı çekilerek bu pozisyonda betonlama yapılmaya başlanmalıdır. Tremi borusu 2 m ila 3 m betonun içinde kalacak şekilde betonlama işlemine devam edilmelidir.

• m) Panelin büyüklüğüne bağlı olarak 1 veya 2 adet tremi borusu yerleştirilerek, beton her tremi borusundan eşit olacak şekilde kesintisiz olarak dökülmelidir.

• n) Bentonitin cinsi ve kimyasal özelliklerini gösteren sertifikası imalat öncesi kontrol edilmelidir. Bulamacın viskositesi ve yoğunluğu hendek içinde daima kontrol altında tutulmalı, marsh hunisi, çamur terazisi, pH çubukları, kum miktarı ölçme kiti ve filter press cihazları sahada hazır bulundurulmalıdır.

• o) Bentonitten alınan numuler üzerinde yapılan testlerden elde edilen parametreler Tablo 4.1'de belirtilen değerler arasında olmalıdır.

Tablo 4.1. Bentonit Kontrol Parametreleri

• p) Diyafram duvar içerisine yerleştirilecek betondan TS 13515'e göre numune alınmalı ve sonuçları raporlanmalıdır.

• r) Her diyafram duvar paneli için bir fiş tutulmalıdır. Bu fişte en az; kazı tarihi ve saatleri, betonlama tarihi, beton başlangıç ve bitiş saati, ne kadar beton döküldüğü, kazı derinliği, kazı sırasında ve betonlama öncesi test edilen bentonit değerleri, panel numarası, panel üst kotu, panel genişliği, panel alt kotu, demir donatı ağırlığı belirtilmelidir.

4.2.5. Püskürtme Beton Perde Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Kuru karışım uygulanan imalatlarda, çimentonun agreg a ile bütünleşmesi için kuru karşımdaki agreganın ağırlığının % 3~8'i oranında nemli olması gerekir.

• b) Püskürtme beton imalatlarında geri sıçramanın minimum olması sağlanmalı, yapışma ve sıkışmanın iyi olması için verilen karışım debisinin ve basınçlı havanın yeterli debi ve basınçta olması sağlanmalıdır.

• c) Yaş karışım uygulanan imalatlarda Tablo 4.2'de önerilen değerler referans alınabilir.

• d) Yaş karışım yönteminde, herhangi bir nedenle bekleme yapılması gerektiğinde, beton karıştılmaya devam edilmeli (pompa ve mikser içinde), bekleme sonrasında beton çökme miktarları kontrol edilmelidir. Bekleme süresini aşan yaş beton malzemenin kullanılmasına izin verilmez.

• e) Kuru karışım yönteminde, harmanlanmış malzemenin hazırlanmasından sonra püskürtme işlemine kadar geçen süre 15 dk.'yi aşmamalıdır. Bu sürenin aşılması durumunda beton dayanımının teyidi gerekir.

• f) Püskürtme işlemine başlanılmadan önce, püskürtme yapılacak yüzeyde herhangi bir deformasyon/olası deformasyon olup olmadığı kontrol edilmeli, varsa gerekli tedbirler alınmalıdır.

• g) Püskürtme yapılacak yüzey kuru ise, uygulamaya geçilmeden önce yapışmanın sağlanması için yüzey nemlendirilmelidir.

Tablo 4.2. Yaş Karışım Uygulamalarında Önerilen Değerler

• h) Püskürtme beton kalite kontrolünde, bir panel üzerine püskürtülen beton üzerinden numune alımı yapılır.

• i) Püskürtme işlemi kazı alt kotundan başlanarak yukarıya doğru tamamlanır.

• j) Projesinde farklı bir tasarım yok ise minimum koşullarda, duvar arkasındaki yüzey sularının tahliyesi için yatayda ve düşeyde en çok 3'er metre aralıkla 10⁰ yukarıya doğru eğimli ve 100 mm çapında barbakan delikleri bırakılmalıdır.

• k) Püskürtme beton perde arkasında drenaj şeridi kullanılarak barbakanların tıkanması önlenmelidir.

• l) Projesinde farklı bir tasarım yok ise drenaj deliği boyu, perde kalınlığı hariç en az 100 cm olmalıdır.

• m) Püskürtme beton perdenin üzerine yatay destek elemanı olarak içten destek boru eleman uygulanamaz. Yatay destek elemanı olarak öngermeli ankraj kullanıldığı durumlarda, püskürtme beton plak üzerinde etkili olan moment ve kesme kuvvetlerinin hesap raporunda her doğrultuda (düzlem içi ve düzlem dışı) analiz edilmesi (tercihen üç boyutlu analizler ile), zımbalama tahkiklerinin yapılması gerekir. Uygulama projesinde moment ve kesme kuvveti aktarımı ile ilgili alınan özel önlemlerin (kuşak-gizli kuşak kirişi, zımbalama donatısı/donatı kafesi, ilave donatı vb.) tariflenmesi, zımbalama kontrollerinin detaylı şekilde gösterilmesi gerekir.

4.2.6. Ankrajlı Betonarme Perde Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Projesinde farklı bir tasarım yok ise minimum koşullarda, perde arkasındaki yüzey sularının tahliyesi için yatayda ve düşeyde en çok 3'er metre aralıkla 10⁰ yukarıya doğru eğimli ve 100 mm çapında barbakan delikleri bırakılmalıdır. Perde arkasında drenaj şeridi kullanılarak barbakanların tıkanması önlenmeli, drenaj deliği boyu, perde kalınlığı hariç en az 100 cm olmalıdır.

• b) İmalat kademelerinde, her bir ankraj ayrı ayrı test edilip istenen yükü yeterli emniyetle taşıdığı ispat edilmeden bir alt kademe kazısına geçilmemelidir.

• c) İki yıldan daha uzun süre açık kalacak kazı çukurlarında (geçici veya kalıcı) ankraj halatlarının korozyona karşı ek tedbirlerle korunması gereklidir.

• d) Perde imalatı yukarıdan aşağıya doğru yapıldığı için perdenin altı kazıldığı sırada, perdenin kendi ağırlığı ve ankraj öngerme yükü düşey bileşeni altında aşağı doğru sehim yapmaması için özel tedbirler alınmalıdır. Düşey ve yatay deplasmanların, imalat kalitesi ve ano boylarına bağlı olarak öngörülenden fazla olmadığı teyit edilmelidir.

• e) Ankrajlı perde uygulamalarında kademe kazısı sırasında perdenin altı açıldığında kendini tutabilmesi için zemin koşullarına bağlı olarak gerekli ilave tedbirler alınmalıdır (Örn. perde arkasında belirli aralıklarla, sağlam zemine yeteri kadar soketlenen ve en az kazı tabanına kadar inen mesnet kazıkları imalatı ile perdenin askı filizleri vasıtasıyla bu kazıklara asılması gibi).

• f) Kademe kazıları mutlaka anolar halinde yapılmalı, perdenin tamamının altı tek seferde kazılmamalıdır. Altı açılan perdenin her iki ucunda an az 5'er metrelik bölümde perde altında kazı yapılmamalı ve bu bölgelerin birer mesnet bölgesi olarak çalışması sağlanmalıdır. Ano genişliğine ve yüksekliğine, Geoteknik Sorumlu tarafından yapılacak hesaplar doğrultusunda karar verilir. Örnek kazı anosu Şekil 4.1'de verilmiştir.

Şekil 4.1. Ankrajlı Betonarme Perde Uygulamasında Örnek Anolu Kazı

4.2.7. Kuyu Perde (Düşey Şaft Kazısı Tekniği) Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) İş öncesinde yöntem (imalat) raporu, test planı, risk analizi ve iş güvenliği dokümanları hazırlanmalı, gerekli onaylar alınmalıdır.

• b) Kontrol Mühendisi (fenni mesul), şantiye şefi veya iş güvenliği mühendisinin kazı veya imalat sırasında herhangi bir tehlike görmesi halinde iş durdurulmalıdır. Alınacak önlemleri içeren yöntem raporu hazırlanıp, onaylanmasını müteakip işin devam etmesine izin verilir.

• c) Kuyu çerçevesinin belli bir mesafeden yakınına ağır iş makinesi yanaşmaması için engel yada uyarıcı levha koyulmalıdır.

• d) Kuvvetli yağış ihtimalinde kuyuyu su basmaması için önlem almalı, gerekirse kuyu kenarları su girişinin engellenmesi için yüksek tutulmalı, gerektiğinde su pompası ile müdahale edilmesi sağlanır.

4.2.8. Öngermeli Ankraj Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Ankraj delgileri yapılırken su kullanılmamalı, delgiyi kolaylaştırmak için herhangi bir delme sıvısı kullanılması gerektiği takdirde çimento enjeksiyonu şerbeti kullanılmalıdır.

• b) Ankraj halatları kuru ve temiz bir alanda muhafaza edilmeli ve çamurlanması engellenmelidir. Çamurlu ve paslı ankraj halatlarının tamamen temizlenmeden kuyuya yerleştirilmesine izin verilmemelidir.

• c) Ankraj halat demetleri hazırlanırken her 1.50 m'de an az 1 adet ayırıcı, ve her 3 m'de en az 1 adet merkezleyici kullanılarak halatların arasına yeteri kadar enjeksiyon şerbeti girmesi ve halat demetinin delgi kuyusunu ortalaması sağlanmalıdır.

• d) Ankraj halatları, uygulama projelerinde belirtilen ankraj halatı tipine, adedine ve boyuna göre üretilir. Öncelikle eşit uzunlukta öngermeli çelik halatlar kesilir. Bu

• halatlar kök kısmında eşit aralıklarla ayırıcı ve birleştiriciler ile sabitlenerek kök kısmı teşkil edilir.

• e) Ankraj demetinin serbest boyu polietilen boru ile izole edilmelidir. Ayrıca; ankraj demetine enjeksiyon maksatlı 1 veya daha fazla (çalışılan bölgeye özel) polietilen boru takılır.

• f) Ankraj delgisinin tamamlanmasını takiben kuyu içerisine sürülecek halat, kontrol mühendisi (fenni mesul) tarafından incelenerek pas durumu kontrol edilmelidir. Serbest bölgesi paslanmış halatlar, bakır tel fırça ile temizlendikten sonra kuyu içerisine yerleştirilmelidir.

• g) Kalıcı ankrajlarda ve agresif ortamlardaki geçici ankrajlarda pasa karşı gerekli koruma önlemleri alınmalıdır.

• h) Ankrajlar için delgi yöntemi zeminlerde ve kayalarda değişiklik gösterir. Killerde genellikle burgular kullanılmaktadır. Kum, silt ve killerin bulunduğu alüvyon zeminlerde muhafaza borusu gerekebilmektedir. Ankraj delgisinde darbeli, rotary ve her ikisinin de birlikte uygulandığı yöntemler kullanılır.

• i) Su altındaki kohezyonsuz zeminlerde muhafaza borusu kullanılmalıdır. Kaya ortamlarında genellikle darbeli delgi yöntemi kullanılır.

• j) Delik delme işlemi sırasında malzemenin dışarı atılmasında kullanılan yöntemler hem delgi hızını hem de deliğin kalitesini etkiler. Çünkü deliğin etkin bir şekilde ilerleyebilmesi için delik dibinde biriken kesilmiş malzemenin devamlı olarak dışarı atılarak deliğin temiz tutulması esastır. Bu işlem için hava, su veya köpük kullanılmalıdır. Delik delme sırasında yetersiz temizlik yapılması bit sıkışmasına, tijlerin ek yerinden koparak tüm takımın delik içinde kalmasına sebep olabilir. Ayrıca, delgi sırasında kullanılan havanın kuyu ağzından düzenli aralıklarla tahliye edilememesi durumunda kuyu içerisindeki sıkışmış hava zeminin hidrolik kırılmasına neden olarak yüzeye çıktığı bölgedeki çevre yapılara hasar verebilir.

• k) Delgi tamamlandıktan sonra ankraj demeti deliğe indirilir. Daha sonra kılavuz hortum yardımıyla tabandan yukarıya doğru enjeksiyon malzemesi ile doldurulur. Projesine göre gerekmesi durumunda tekrarlı enjeksiyon da yapılabilir. Ancak; yeraltı su tabası altındaki killi zeminlerde teşkil edilen ankrajlarda, ankraj demeti kuyu içine yerleştirilmeden önce kuyunun enjeksiyon işlemlerinin tamamlanarak kuyu dibindeki çamurun temizlenmesi gerekir.

• l) Enjeksiyon harcı ile halat arasındaki yapışma mukavemeti, enjeksiyon içindeki malzemelerin karışım oranına, hazırlanmış şekline ve deliğe basma yöntemine bağlıdır. Enjeksiyon hazırlamada kullanılacak ekipmanlar, su ve çimentonun yeterli miktarda karışmasını sağlayacak ve topaklanmaya izin vermeyecek özellikte olmalıdır.

• m) Ankraj başlıklarında açılı kafa kullanılmamalıdır. Açı verme işlemi kiriş veya plakada yapılmalıdır.

• n) Ankraj plakalarının kuşak kirişi veya betonarme perde yüzeyine tam olarak oturması ve plaka ile beton yüzey arasında boşluk kalmaması sağlanmalıdır. Bunun için gerekli olduğu takdirde beton yüzeye yüksek dayanımlı yapısal tamir harcı ile ince bir sıva çekilebilir.

• o) Priz hızlandırıcı katkı kullanılmaması durumunda, çimento enjeksiyonu işlemi üzerinden 7 (yedi) tam gün geçmeden germe işlemi yapılmamalıdır. Ancak; uygun

katkı kullanılması ve basınç dayanım deneyleri ile ispatlanması durumunda bu süre azaltılabilir.

• p) Ankraj plakasının oturtulduğu betonarme elemanın betonlama tarihi üzerinden en az 7 (yedi) tam gün geçmeden germe işlemi yapılmamalıdır. Ancak; uygun katkı kullanılması ve basınç dayanım deneyleri ile ispatlanması durumunda bu süre azaltılabilir.

• r) Ankraj halatlarında hiçbir şekilde ek yapılamaz.

• s) Ankraj halatları germe krikosunun özelliklerine göre germe işlemine izin verecek şekilde yeterince uzun bırakılmalıdır. Kilitleme sonrasında kalan halat fazlalığı sonradan yeniden kriko takıp germe yapılabilecek kadar pay kalacak şekilde kesilmelidir.

• t) Germe testi yapılmadan önce test yapılacak alanın çevresi enjeksiyon vb. malzemeden temizlenerek germe testi beton kafasının tam oturtulacağı bir yüzey üzerinden yapılmalıdır. Ankraj kafasının üstüne, iletilen yükü düzgün yayılı bir şekilde dağıtıması için plaka yerleştirildikten sonra gerekli düzenek (krikolar, pompa, komparatör, ankraj kafa ve kamaları ve elektrik hattı) hazırlanmalıdır. Tüm hazırlıkların tamamlanmasının ardından önceden hazırlanmış germe test formunda belirtilen adımlar izlenerek ilgili basınç ve bekleme değerleri uygulanıp test tamamlanarak, ankraj proje kilit yüküne kilitlenir.

• u) Her ankraj testi için ankraj sicil föyleri (Ankrajların tarih, numara, delgi, halat, enjeksiyon ve zemin bilgileri), ankraj germe föyü tutulmalı, ekipman kalibrasyon sertifikalarının güncel olduğu germe öncesinde teyit edilmelidir.

• v) Proje şartnamesine göre belirlenen adetlerde kabul deneyi gerçekleştirilir. Bu deneylerde sünme ve uzama kriterleri değerlendirilir.

• y) Germe ve kilitleme işlemi tamamlanmış ankraj halatlarının dışarıda kalan kısımları polietilen boru kılıf içine alınıp uç kısmı bantlanarak iş sonuna kadar zarar görmeden muhafaza edilmelidir.

• z) Hafriyat sırasında kazı makinesinin halatlara veya ankraj başlığına çarparak zarar vermesi engellenmelidir. Bu şekilde zarar gören ankrajların hasar görmüş olan elemanları yenileriyle değiştirilir. Halatların zarar görmesi halinde ise zarar gören ve kullanılamayacak durumda olan ankrajların yerine ilave ankrajlar yapılır. İlave ankrajların köklerinin mevcut ankraj kökleriyle olan mesafesi bu Uygulama Esaslarında belirtilen alt sınırdan daha az olmamalıdır. Bu koşulu sağlamak için gerekirse hasar görmüş ankrajların yükleri boşaltılır.

4.2.9. Zemin Çivisi Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Zemin çivileri ankrajlara benzer olarak imal edilir. Ankrajlardan farklı olarak zemin çivilerine öngerme uygulanmaz. Öngermeli halatlar yerine tek bir inşaat demiri kullanılır. Eğer çiviler kalıcı olarak tasarlanmışsa, çivi tam boyda ve başlık da ankrajlara benzer şekilde korozyona karşı korunur.

• b) Delgi sırasında su kullanılmaması, gerektiği taktirde muhafaza borusu kullanılması, delgiden hemen sonra vakit geçirmeden, önceden hazırlanmış zemin çivisinin delgi içine yerleştirilip enjeksiyon işleminin hemen yapılması gerekir.

• c) Çivilerin her parti tesliminde, tasarım çizimlerinde belirlenen şartlara uygunluğu imalat föyleri üzerinden teyit edilmelidir.

• d) Zemin çivisinin hazırlanması sırasında düzenli aralıklarla merkezleyici kullanılmalıdır.

• e) Anolar halinde yapılan kaplama imalatları sırasında her bir ano donatısı diğer ano donatısı arasında; donatı çapının en az 50 katı ve en az iki göz (hangisi daha elverişsiz ise) kadar bindirme yapılmalıdır.

• f) Ön kaplama püskürtme beton ile teşkil edilecek ise yapılacak bir deneme imalatından alınacak karot numuneleri ile beton karışımı ve uygulama tekniğinin sonucunda elde edilmiş olan beton mukavemetinin proje değerini sağladığı teyit edilmelidir.

• g) Zemin çivisi plakasının kaplama betonu ile tam teması sağlanmalı, bu amaçla çivi elemanı ile çivi deliği arasında kalan boşluk plaka yerleştirilmeden sıvanmalıdır.

• h) Zemin çivisi plakası yarleştirilmeden kaplama yüzeyi düzeltilmeli ve plakanın kaplama ile her noktasında teması sağlanmalıdır.

• i) 12m'den uzun zemin çivileri birbirlerine manşon ile bağlanmalı, bağlantı için kesinlikle kaynak kullanılmamalıdır.

• j) Zemin çivileri plakaya somun ve ayarlayıcı rondela ile bağlanmalı, çivi başı ile plaka birleşiminde kesinlikle kaynak kullanılmamalıdır.

• k) Zemin çivisinin plakaya somun ile tespiti sonrasında tork anahtarı ile bütün çivi somunlarının boşluğu alınmalı ve somunlar sıkılaştırılmalıdır.

• l) Uygulamanın kapsamlı bir deplasman ölçüm sistemi ile birlikte yapılması, inklinometre ile yatay deplasmanların takip edilmesi gereklidir.

• m) Zemin ve kaya tabakaları içinden sızan suyun püskürtme beton elemanı arkasında birikmemesi için projesinde belirtildiği şekilde ya da bu Uygulama Esaslarında belirtilen minimum koşullarda, yeterli uzunluk ve ara mesafede dren delgileri yapılmalı, uygun özellikte dren boruları yerleştirilmelidir.

• n) Kazı bir seferde ve yatayda en fazla 15 m açılabilir. Aynı cephede yapılacak bir diğer kazı eş zamanlı olarak aralarında 15 m'lik topuk zemini bırakılması şartı ile açılabilir.

• o) Zemin çivisi enjeksiyonu yeterli mukavemete erişmeden bir sonraki kademe kazısına geçilmemelidir.

4.2.10. İçten Destek Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Çelik destek elemanlarının kaynak ve bağlantı işlemleri tercihen fabrika şartlarında sertifikalı kaynakçılar tarafından yapılarak inşaat sahasına montaja hazır halde getirilmeli, sahada yapılacak kaynak işlemleri minimumda tutulmalıdır.

• b) Sahaya ulaşan destek elemanının kirişler üzerine yerleştirilmesi veya sonrasında sökülmesi aşamalarında tecrübeli ve nitelikli elemanların bulunması gerekir.

• c) Destek elemanları üzerine yerleştirilecek gerinim-ölçerler yardımı ile desteklerin üzerindeki gerilmeler kontrol edilmeli ve proje değerlerinde olduğu tahkik edilmelidir. Destek elemanı üzerindeki momentler de göz önüne alınarak gerinim-ölçerler, elemanın en az bir üst bir de altına yerleştirilmelidir. Bir kesite dört adet yerleştirilmesi önerilir.

• d) Destek için kullanılacak çelik elemanların malzeme kalitesi mutlaka sertifika ile belgelenmelidir.

• e) Destek elemanı olarak eğilmiş, deforme olmuş, aşırı eklemeli ve paslanmış malzemelerin kullanılmasından kaçınılmalıdır.

4.2.11. Palplanş Uygulamalarında Dikkat Edilecek Hususlar

• a) Palplanş çakma ve çekme işleri öncesinde, zemin koşulları da dikkate alınarak çakma analizleriyle kullanılacak vibrohammer (veya çekiç) kapasitesi belirlenmelidir. Kullanılacak çekiç tipi belirlendikten sonra projelendirilen palplanşın çakma sırasında eğilmemesi için yeterli rijitliğe sahip olduğu analizle gösterilmelidir. Kullanılacak vibrohammer ve palplanş ağırlığına bağlı olarak uygun kapasitede paletli vinçler kullanılmalıdır.

• b) Palplanşlar demetler halinde depolanmalı ve sehim yapmalarını engellemek için, altlarına ahşap bloklar yerleştirilmelidir. Stok alanına kullanım sırasına göre kolayca kaldırılabilecek şekilde depolanmalı, şekillerinde ve ek yerlerinde hasar oluşmayacak şekilde yerleştirilmelidir.

• c) Palplanş perdenin verilen istikamette düzgün olarak çakılmasını sağlamak amacıyla, çelik profil malzemeden oluşturulan gidaj kirişi imal edilmelidir.

• d) Palplanş perde imalatı yapılacak saha projesinde gösterilen veya üzerinde çalışma yapılmasına karar verilen kotta tesviye edilerek, paletli vincin üzerinde düzgünce yürüyeceği sağlam bir çalışma düzlemi teşkil edilmelidir.

• e) Çalışma platformunun üzerinde, palplanş perde imalat hattının aplikasyonu, hattın uzunluğuna göre gidaj kirişinin uzunluğunu geçmeyecek şekilde yapılmalıdır (işaretlenmelidir). Ayrıca bu hat üzerindeki noktalar arasında kalıp ipi çekilip üzerine kireç gezdirilerek güzergah tamamen belli edilmelidir. Gidaj kirişi kireçlenen güzergâha yerleştirildikten sonra çakma işlemine başlanmalıdır.

• f) Palplanş çakma işlemi vibrohammer marifeti ile yapılır. Palplanş dik olarak gidaja dayanmış vaziyette iken üzerine vibrohammer indirilip, mastar ve su terazisi ile eğimi kontrol edilmelidir. Son düzeltmeler yapıldıktan sonra palplanşın zemine çakım işlemine başlanmalıdır. Sonraki palplanşlar, bir önce çakılan palplanşın üzerine getirilip kanallarından birbirine geçirildikten sonra çakma işlemine devam edilir.

• g) Zemine ankastre palplanş perde imalatlarında, palplanşların projede belirtilen çakma derinliği kadar zemine girmesi sağlanmalıdır.

• h) Palplanş perde imalatı ile ilgili günlük rapor düzenlenmeli, çakılan palplanş adedi, palplanş perde uzunluğu, çakılan palplanş perde alanı ve bu ölçümlerin kümülatif değerleri ile kayda değer gözlemler (palplanş perde imalatında karşılaşılan güçlükler vs.) kaydedilmelidir.

• i) Çakım için kullanılacak makine ekipmanı palplanş elemanlarına zarar vermeyecek şekilde seçilmelidir.

4.3. MALZEME SEÇİMİ

• a) Destek yapıları imalatlarında kullanılan malzemelerin ilgili standardına göre muayene ve testleri yapılarak sonuçların standardına, şartnamesine, proje ve hesap raporuna uygun olduğu kontrol edilmelidir.

• b) Bu Uygulama Esasları kapsamında yapılacak betonarme kazı destek yapı ve yapı elemanlarında C25'ten daha düşük dayanımlı beton kullanılamaz.

• c) Bu Uygulma Esasları kapsamında yapılacak betonarme kazı destek yapısı ve yapı elemanlarında TS 708'de verilen B420C ve B500C nervürlü donatı çelikleri

kullanılacaktır. TS 708'de verilen koşullara ek olarak, “çekme dayanımı/akma dayanımı” oranının 1.35 değerinden küçük olması ($R_m/R_e<1.35$) ve eşdeğer karbon oranının %0.55'i geçmemesi koşulu ile S420 beton çeliği de kullanılabilir.

• d) Donatılarin uygunluk deneyleri TS 708'e göre yapılacaktır.

• e) Fore kazık imalatında kullanılan metal elemanlar, özel önlemler alınmadıkça, örneğin test amaçlı erişim boruları, galvanizli çelikten veya elektrostatik etkiler üretebilecek diğer metallerden yapılmayacaktır.

• f) Betonarme elemanlarda donatı kenetlenme boyu, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliğinde belirtilen minimum koşulların altında olamaz.

• g) Özel durumlarda beton basınç dayanımının 28 günden farklı yaşlarda tayin edilmesine ihtiyaç duyulması halinde TS EN 206+A2 esas alınacaktır.

• h) Beton malzemesi için kullanılacak katkı malzemeleri TS EN 934-2 ve TS 13515'te belirtilen kriterlere uygun olmalıdır.

• i) Sahaya getirilen hazır beton irsaliyelerinde beton sınıfı, katkı malzemesi varsa cinsi, dozajı, mikser plakası, santraldan çıkış saati ve sahaya giriş saati belirtilmelidir.

• j) Beton dökülmeden önce uygunluk değerlendirmesi için alınacak minimum numune sayısı TS EN 206+A2 ve TS 13515 Çizelge 17'ye göre belirlenecektir.

• k) Slump deneyleri TS EN 12350-2'ye uygun olarak yapılmalıdır.

• l) Sahaya gelen torba veya dökme çimentonun üretici sertifikası bulunmalıdır.

• m) Ankraj enjeksiyonunda su çimento oranı, bleed test ve akışkanlık testleri rutin olarak ölçülüp kayıt altına alınmalı, ankraj enjeksiyonu hazırlamak için kullanılacak santralın otomatik olarak su ve çimentoyu alması sağlanmalıdır.

• n) Sahaya gelen halatların üretici belgesi üzerinde halatın çapı, akma, kopma limitleri bulunmalıdır. Sahaya gelen her parti halattan alınacak numeler, resmi kurumlarca yetkilendirilmiş laboratuvarda teste tabi tutularak, kriterleri sağlayıp sağlamadığı teyit edilmelidir.

• o) Ankrajlarda kullanılacak yük plakası, ankraj başlığı ve kamanın, malzeme cinsini belirten üretici belgeleri bulunmalı ve sahaya gelen plaka ve kafalarda soğuk damgalı olarak üretici adı bulunmalıdır.

4.4. ALETSEL ÖLÇÜM VE GÖZLEMLER

• a) Kullanılacak aletsel ölçümlerin yerleri, özellikleri ve ölçüm sıklığı Geoteknik Sorumlu tarafından belirlenmelidir. Aletsel ölçüm sistemlerinin birarada kullanılmasına özen gösterilmeli ve tercih nedenleri hesap raporunun ilgili bölümünde açıklanmalıdır. Aletsel gözlem bölgeleri paftası hazırlanmalıdır.

• b) İmalat esnasında, uygulamanın gereksinimlerine bağlı olarak ilave ölçüm sistemleri veya ölçüm sıklıkları Geoteknik Sorumlunun kontrolleri doğrultusunda revize edilmelidir.

• c) Kazı destek yapısı performans ölçümleri yüklenici/altyüklenici kuruluş tarafından periyodik olarak yapılmalı, ölçüm sonuçları kaydedilerek, tasarım kriterleri ile karşılaştırılmak üzere düzenli olarak Geoteknik Sorumluya gönderilmelidir.

• d) İnklinometre kuyuları köşe etkisine maruz kalmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Bununla birlikte, kazı destek yapısı arkasında takip edilmesi gereken bir bina veya altyapı varsa, ilgili cephedeki iki inklinometre arasındaki mesafe en az 15 m, en fazla 30 m arasında seçilmelidir. 60 m'den uzun kazı destek yapısı cephelerinde en az 3 adet

ve özel bir neden belirtmedikçe her cephe ortasında en az 1 adet inklinometre kuyusu teşkil edilmelidir.

• e) İnklinometre ölçümleri cihaz tipine uygun şekilde düşeyde her 50 veya 100 cm'de bir yapılmalıdır.

• f) İnklinometre kuyularının derinliği düşey destek yapısının altkotundan en az 5.0 m daha derin olacak şekilde teşkil edilmelidir.

• g) İnklinometre boruları en az 70 mm dış çapında, her biri 3.0 m boyunda, 4 kanallı ve amacına uygun malzemenen üretilmiş ve sertifikalandırılmış olmalıdır.

• h) Zeminin gevşek/yumuşak olduğu ve yeraltı suyu bulunan bölgede inklinometre kuyusu delgisi muhafaza borusu sürülerek yapılmalı ve kuyuda yıkıntı olması engellenmelidir.

• i) İnklinometre boruları kuyuya indirilirken kanalların karşılıklı iki tanesinin (eksenlerden birinin) kazı destek yapısı sistemine dik yönde tutulmasına dikkat edilmelidir. Her iki yöndeki (A ve B yönleri) deplasmanların bileşkesi kazı destek yapısı sisteminin yatay deplasman değeri olarak alınmalıdır.

• j) Eklenmiş ve enjeksiyon hortumu bağlanmış inklinometre borusu tabana oturtulmadan önce bir kaç dakika havada tutularak dip kısımdaki burulma hareketlerinin sönümlenmesi beklenmelidir.

• k) İnklinometre borusu alt ucu kapalı şekilde kuyuya indirilmelidir. Yeraltı suyu etkisiyle borunun yukarı kalkmasını engellemek amacıyla borunun içi temiz şebeke suyuyla doldurulabilir.

• l) Enjeksiyon sırasında borunun dönmemesi veya yukarıya kalkmaması için gerekli sabitleme tedbirleri alınmalıdır. Enjeksiyon karışımı zemin ortamına göre seçilmeli ve ikinci enjeksiyondan sonra çökme olursa tüm boşluklar dolana kadar enjeksiyon işlemine aralıklarla devam edilmelidir.

• m) İnklinometre ölçüm sonuç raporlarında her kuyu için sıfır okuması tarihi, sıfır okumasından itibaren her ölçüm tarihi için derinlik/deplasman grafikleri ve tablo değerleri, maksimum yanal deplasman görülen noktalarda zamana bağlı değişim (time-plot) grafikleri kayıt altına alınmalıdır. Her inklinometre kuyusu için ölçüm anındaki kazı destek yapısı önündeki kazı derinliği raporlarda belirtilmelidir.

• n) Ankrajlarda yük hücrelerinin kullanılması halinde, tercihen yük hücrelerinin inklinometrelerle yakın düşey kesit üzerine yerleştirilmeleri davranışın yorumlanması açısından faydalı olacaktır.

• o) YASS'nin (yeraltı su seviyesi) yüksek olduğu sahalarda piyezometre yerleştirilmesi durumunda, su basıncının değişimi ölçülmeli, ölçümler inklinometre okumaları ile eş zamanlı yapılmalıdır.

• p) Geoteknik Sorumlunun tercihi doğrultusunda ektansometre ölçümü alınmasına karar verilirse en az üç nokta tesis edilerek okuma alınmalıdır.

• r) Geoteknik Sorumlu özel bir neden belirtmedikçe, inklinometre ve yük hücresi okumaları en geç haftada bir veya her kademe kazısı sonrasında yapılmalı ve sonuçları ölçümden en geç bir gün sonra raporlanmalıdır.

• s) Toplam kazık adedinin en az % 10'unda kazık bütünlüğü (Integrity) testi yapılmalıdır.

• t) Yük hücrelerinin kalibrasyon belgesi 6 aydan eski olmamalıdır.

4.5. PERFORMANS DEĞERLENDİRME KRİTERLERİ

Kazı destek yapılarının uygulama performanslarının değerlendirilmesinde en önemli kriter yatay deplasman kriteridir. Bununla ilgili koşullar aşağıda belirtilmiştir.

• a) Kazı destek yapısı sisteminde meydana gelecek yatay deplasmanların sınırlanmasında hem kazı destek yapısının kendi stabilitesinin, hem de etki alanı içindeki üstyapı, altyapı ve yolların stabilitesinin korunması esastır.

• b) Kazı destek yapılarının kendi stabilitesi açısından yatay deplasman kriterleri madde 2.12'de belirtilen kriterleri sağlamalıdır. Bu kriterler ara kazı kademeleri için de geçerlidir. Uygulama sırasında, tasarım kriterlerine göre belirlenen deplasman değerleri aşılmamalıdır.

• c) İnklinometre ile ölçülen yatay deplasmanların bu değerleri aşması halinde kazı çalışması durdurulmalı, acil tedbir alınarak deplasmanın sönümlenmesi sağlanmalıdır. Geoteknik Sorumlu, yüklenici/alt yüklenici tarafından durum değerlendirmesi yapılarak, Geoteknik Sorumlunun önerileri doğrultusunda sistemin stabilitesini arttırıcı yönde tedbirler alınmak suretiyle proje revizyonu yapılmalıdır. Kazı destek yapısının imalatı ve kazı çalışmalarına bu revize proje doğrultusunda devam edilmelidir.

• d) Kazı destek yapısı sistemi etki alanı içindeki yapılarla ilgili yatay ve düşey deplasman kriterleri ise her yapı için yerinde ve projesi üzerinde yapılacak incelemeler neticesinde yapıya özel olarak belirlenmelidir.

• e) Performans ölçüm kriterleri projenin ve çevre koşullarının özelliklerine göre Geoteknik Sorumlu ile kontrol teşkilatı (fenni mesul/ilgili kurum/yapı denetim kuruluşu) tarafından ortaklaşa alınacak kararlarla belirlenmelidir.

4.6. HAFRİYAT SIRASINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

• a) Kazı destek yapısı düşey elemanlarının ve varsa başlık kirişinin imalatları tamamlanmadan ve inklinometre sıfır okuması alınmadan hafriyata başlanmamalıdır.

• b) Hafriyat sırasında projede belirtilmiş olan ara kazı kademelerine uyulmalıdır.

• c) Acil bir durumda, kazı destek yapısı sisteminde oluşabilecek aşırı bir yatay deplasmanın ilerlemesini durdurmak ve göçmeyi önlemek için kazı destek yapısı önüne topuk dolgusu yapmaya yetecek miktarda toprak/kaya her zaman sahada hazır bulundurulmalıdır.

• d) Hafriyat sırasında kazı makinesinin öngermeli ankraj halatlarına, ankraj başlığına, zemin çivisi kafalarına, iç destek elemanlarına, yüzey kaplama elemanlarına, kazı destek ana taşıyıcı elemanlarına çarparak zarar vermesi engellenmelidir.

4.7. PROBLEM OLMASI DURUMUNDA İZLENECEK YOL

• 4.7.1. Kazı destek yapısının sahada uygulanması sırasında ve/veya sonrasında herhangi bir problemin meydana gelip gelmediği aşağıdaki kriterlere göre belirlenir:

• a) Herhangi bir kazı kademesi için sahada inklinometre ve optik okulamalarla ölçülen yatay deplasmanların, aynı kazı kademesi için hesaplarda elde edilen yatay deplasman değerini aşması,

• b) Herhangi bir kazı kademesi için sahada inklinometre ve optik okulamalarla ölçülen yatay deplasmanların madde 2.12'de verilen limitleri aşması,

• c) Herhangi bir hafriyat yapılmaması, ilave sürşarj yükü koyulmaması, yağış olmaması veya kazı destek yapısı elemanlarında dış etkenlere bağlı bir hasar olmamasına rağmen yatay deplasmanların sönümlenmemesi ve artmaya devam etmesi,

• d) Herhangi bir kazı kademesinde yatay deplasmanın zamana bağlı değişiminde hızlanma görülmesi,

• e) Herhangi bir yatay destek elemanı (ankraj, boru destek, zemin çivisi vb) üzerindeki yükün belirgin şekilde arttığının veya azaldığının ölçümlerle görülmesi,

• f) Kazı destek yapısının (örneğin kazıklı bir destek yapısı için başlık kirişinin) arkasındaki toprak kütlesinden gözle görülür şekilde ayrılması,

• g) Kazı destek yapısı arkasındaki toprak kütlesi veya kaplama yüzeyinde gözle görülür şekilde çatlaklar, çökmeler ve/veya oturmalar oluşması,

• h) Kazı destek yapısı arkasındaki yapılarda ve/veya altyapılarda herhangi bir yatay veya düşey hareket gözlenmesi veya ölçülmesi,

• i) Kazı destek yapısı arkasındaki yapılarda kılcal dahi olsa çatlaklar oluşması (EK-2A Uygulama Eki raporda tespit edilmiş hasarlara ek olarak),

• j) Kazı çukuru içerisinde kazı tabanının herhangi bir noktasından yukarıya doğru su kaynaması veya kabarma meydana gelmesi,

• k) Kazı destek yapısında kazı çukuruna doğru değil geriye doğru bir yatay hareket meydana gelmesi,

• l) Kazı destek yapısı elemanlarından bir veya birkaçının herhangi bir dış müdahale olsun olmasın işlevini kısmen ya da tamamen kaybetmesi ve/veya hasar görmesi (örneğin kilitlenmiş ankraj halatlarının sonradan kamalardan sıyrılması, hafriyat çalışmaları sırasında ankraj halatlarının veya ankraj kafasının darbeye bağlı olarak eğilmesi, yerinden kayması veya kopması, ankraj germe işlemi sırasında ankraj plakasının betona gömülmesi vb.),

• m) Performans değerlendirme ölçümleri tesislerinin (inklinometre kuyusu, yük hücresi vb.) işlevini kısmen ya da tamamen kaybetmesi ve/veya hasar görmesi,

• n) Herhangi bir doğal afet yaşanması.

• 4.7.2. Madde 4.7.1'de belirtilen kriterlerden birinin veya birkaçının meydana gelmiş olması kazı destek yapısıyla ilgili bir problem olduğu anlamına gelir. Bu durumda izlenecek yol madde 4.7.3'de belirtilmiştir. Ancak; alınacak önlemler veya yapılması gerekenler madde 4.7.3'de belirtilenler ile sınırlı olmayıp; Geoteknik Sorumlu, kontrol teşkilatı (fenni mesul/ilgili kurum/yapı denetim kuruluşu) ve yüklenici/alt yüklenici yetkilileri tarafından alınacak ortak kararlarla belirlenmeli ve ilgili idarenin onayı alınmak suretiyle ivedi şekilde uygulamaya geçilecektir.

• 4.7.3. Madde 4.7.1'de belirtilen kriterlerden birinin veya birkaçının meydana gelmesi durumunda ivedi olarak aşağıdaki çalışmalar yapılacaktır.

• a) Derhal Geoteknik Sorumluın, varsa Geoteknik Danışman ve yüklenici/alt yüklenicinin içinde bulunduğu bir teknik heyet oluşturularak saha incelemesi yapılacak ve problemin tespit edilerek tutanak altına alınması sağlanacaktır.

• b) Varsa projeye aykırı olan veya olmayan, kazı destek yapısına yatay itki verebilecek tüm hareketli sürşarj yüklerinin/etkilerinin derhal kaldırılması sağlanacaktır.

• c) Varsa hasar görmüş veya işlevini kaybetmiş kazı destek yapısı elemanlarının gerekli tüm tedbirler alınarak onarılması sağlanacak, onarılamayacak düzeyde hasar almış

olanların yerlerine de yine gerekli tüm tedbirler alınmak suretiyle yenileri yapılacaktır.

• d) Yıkılma riski veya çevre yapılar ve/veya altyapılarda hasara neden olma riski var ise acil olarak topuk dolgusu yapılması ve gerekli olduğu takdirde çevre yapılardan insanların uzaklaştırılması sağlanarak, ilgili idarelere ivedi bilgi verilecektir.

• e) Proje hesapları ve çizim paftaları ile kazı destek yapısı elemanlarına ait imalat föylerinin incelemesi yapılacaktır. Bununla birlikte günlük yapılan imalatların ve yaşanan önemli olayların kayıtlarının tutulduğu şantiye defterinin de incelemesi yapılacaktır.

• f) Geoteknik ölçüm (yatay deplasman, ankraj yükleri, ankraj uzamaları vb.) sonuçları incelenecektir.

• g) Yaşanan problemin sebebi araştırılarak belirlenecek ve çözüm alternatifleri geliştirilerek, alternatiflerden birine karar verilmesi suretiyle vakit kaybetmeden uygulamaya geçilmesi sağlanacaktır.

• h) Gerekli olduğu takdirde kazı destek yapısının stabilitesini yeterli emniyetle sağlayacak kısa ve uzun vadeli takviye sistemlerinin projelendirilmesi ve uygulamasının en kısa sürede yapılması sağlanacaktır.

• i) Hareketin durduğunun, problemin giderildiğinin teyidi için geoteknik ölçümlerin, performans değerlendirme ölçümlerinin sıklaştırılması ve gerekirse ilave ölçümler yapılacaktır.

• j) Problemin tekrar yaşanmaması ve önceden tespit edilebilmesi için gerekli tedbirlerin alınması sağlanacaktır.

• k) Meydana gelen problemden hareketle kazı destek yapısının tümü yeniden gözden geçirilerek başka problemler yaşanıp yaşanmayacağına ilişkin gerekli kontroller yapılmalıdır.

• l) Yapılan tüm çalışmaların kayıt altına alınarak bir rapor halinde düzenlenmesi sağlanacaktır.

• 4.7.4. Kazı destek yapılarında meydana gelebilecek yatay deplasmanlar açısından sarı ve kırmızı alarm seviyeleri tanımlanmalıdır. Verilen deplasman miktarları hem nihai kazı kademesi hem de ara kazı kademeleri için geçerlidir. Yatay deplasmanlar (ðh) için alarm seviyeleri ve yapılacak işlemler Tablo 4.3'de belirtilmiştir.

• 4.7.5. Kazı destek yapılarında yük hücreleri için belirlenecek alarm seviyeleri ankrajların geçici veya kalıcı olmasına göre değişiklik gösterir. Hesap raporunda alarm seviyeleri tanımlansa bile ankraj testlerine göre Geoteknik Sorumlu tarafından alarm seviyelerindeki kriter değiştirilebilir. Bununla birlikte, yük hücresindeki ölçülen yük artış yüzdesi tasarım yükünün ±%25'ine ulaşırsa sarı alarm, ±%40'ına ulaşırsa kırmızı alarm durumu söz konusudur.

• 4.7.6. Kazı destek yapılarında piyezometre kullanılması halinde gerilme deformasyon analizlerinde kullanılan su seviyesi (hesap su seviyesi) ile arazide ölçülen su seviyesi karşılaştırılmalıdır. Geoteknik Sorumlu riskli su seviyesini kırmızı alarm olarak belirlemelidir. Deplasmanları artırmaya başlayan su seviyesi ise sarı alarm olarak belirlenmelidir.

Tablo 4.3. Yatay Deplasmanlar (δh) için Alarm Seviyeleri ve Yapılacak İşlemler

δh_hes: Hesap raporunda tanımlanan tasarım deplasman limiti ≤ δh_lim (2.12.

Deplasman Kriterleri başlığında tanımlanan limit değerler)

δh_ölç: Ölçülen deplasman miktarı

4.8. KAZININ DESTEK YAPISI ÖMRÜNDEN DAHA UZUN SÜRE AÇIK KALMASI DURUMUNDA ALINACAK İDARİ TEDBİRLER

• 4.8.1. Kazı destek yapılarının proje ömrü, hesap raporunda ve çizim paftaları üzerinde yer alan proje notlarında belirtilmelidir. Eğer belirtilmemişse ve/veya geçici ankrajlar kullanılmışsa proje ömrü en çok 2 (iki) yıl olarak kabul edilir.

• 4.8.2. Tüm kazı destek yapılarındaki imalat başlama tarihi yüklenici/alt yüklenici tarafından kontrol teşkilatına (fenni mesul/ilgili kurum/yapı denetim kuruluşu) bildirilecektir.

• 4.8.3. Kazı çukurunun açık kaldığı süre kazı destek yapısının proje ömrünü geçtiği takdirde:

• a) Kontrol teşkilatınca (fenni mesul/ilgili kurum/yapı denetim kuruluşu), kazı çukurunun tamamında ve kazı destek yapısı arkasında bulunan tüm yapılarda görsel incelemeler yapılmalı ve varsa hasarların fotoğraflı bir tutanakla kayıt altına alınması sağlanmalıdır. Yüklenici/alt yükleniciye yazılı ihtarda bulunarak, gerekli geoteknik proje revizyonlarının yapılması sağlanmalıdır.

• b) Kontrol teşkilatı (fenni mesul/ilgili kurum/yapı denetim kuruluşu), eğer kazı destek yapısı imalat çalışmaları devam ediyorsa, proje ömrünü tamamlayan imalatlar ile ilgili olarak gerekli önlemlerin alınması hususunda yüklenici/alt yükleniciye yazılı ihtarda bulunmalıdır.

• c) Yapı denetim kuruluşunun herhangi bir sebeple yapı ile ilişiğinin kesilmesi halinde ilgili idaresine durum bildirilerek yüklenici tarafından çukurun stabilite emniyetinin sağlaması amacıyla gereken tedbirler alınır.

• d) Uzun vadeli stabilite emniyeti alındıktan sonra da 2 (iki) yıl içinde (kazı başlangıcından itibaren 4 yıl içinde) tekrar kazı destek yapısı imalatının başlamaması halinde tüm çevresel riskleri ortadan kaldıracak şekilde çukurun tamamen doldurulmasına yönelik ilgili mevzuatına göre gerekli iş ve işlemler gerçekleştirilir.

BÖLÜM 5: İŞ GÜVENLİĞİ VE ÇEVRE SAĞLIĞI TEDBİRLERİ

5.1. GENEL YAKLAŞIM

• a) Kazı destek yapılarının imalatı aşamasında yapılan kazı, yarma, doldurma, kuyu, montaj işleri, drenaj, sabit ve hareketli makina ile tesislerin kullanımı, her türlü temel inşaatı işleri (ankrajlı istinat duvarı, fore kazık yapımı, palplanşlı çalışmalar vb. ) ile arazi ölçüm, etüt-araştırma çalışmalarında çalışacak personelin ilgili mevzuatı doğrultusunda varsa resmî kurumlar tarafından konusunda yeterliliği onaylanmış veya akredite edilmiş ya da belgelendirilmiş kişi ya da kurumlardan yoksa konusunda uzmanlığını belgeleyebilen kişi veya kurumlardan eğitim almaları, eğitimleri sonucunda teorik ve/veya uygulamalı olarak yeterliliklerinin belgelendirilmesi gerekmektedir.

• b) Yüklenici/alt yüklenici (geotektik uygulayıcı) yapmayı taahhüt ettiği işler için çalışanlara karşı doğrudan doğruya işveren durumundadır. İşveren, işyerinde kendine ayrılan yerde ve işlerde, iş kazası ve meslek hastalığı olmaması için 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve yönetmeliklerine ve bu mevzuatta yer almayabilecek konularda da konusuna uygun olabilecek diğer sağlık ve güvenlik mevzuatına uygun olarak çalışacak, anılan mevzuattaki hükümler ile ek olarak konusuna göre istenebilecek tüm önlemleri alacak ve işyerinde uygulanmakta olan kurallara uyacak, her türlü malzeme, araç ve gereçleri sağlayacak, işyerinde bulunduracak, çalışanlarına kullandıracak ve alınan önlemlere uyulup uyulmadığını denetleyecek ve kazı faaliyetlerinde Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğine uygun olarak çalışacaktır.

5.2. RİSK DEĞERLENDİRMESİ

• a) Risk değerlendirmesi İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğindeki sağlık ve güvenlik koordinatörleri, sağlık ve güvenlik planı ile sağlık ve güvenlik dosyası dahil ilgili olan hükümlerdeki tüm hususlara uygun olarak yapılır. İş ekipmanları, kimyasal maddeler gibi hususlar bakımından 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmeliklerinde geçen hususlar risklerin değerlendirilmesinde tasarımdan itibaren dikkate alınır. Sağlık ve güvenlik planı ile sağlık ve güvenlik dosyasının ilgili kısımlarına uygun olarak iş program ve planlarının hazırlık aşamasından uygulama aşamasının bitimine uzanan şekilde ve gerektiğinde ayrıca çalışmalar sırasında olabilecek muhtemel tehlike ve riskler ana faaliyet ve yardımcı faaliyetler kapsamında, her bir aktivite için detaylı şekilde tehlike ve risklerden doğrudan etkilenebilecek çalışanların dışında diğer yükleniciler/alt yükleniciler, ziyaretçi, stajyer gibi çalışma alanında bulunabilecek kişiler ve faaliyet alanına yakın çevre de dikkate alınarak konusuna göre ilgili ulusal, uluslararası ya da konusuna göre dünyada uygulaması kabul görmüş standartlara uygun olarak tanımlanır ve belirlenir.

• b) Riskler, konusuna göre ilgili ulusal, uluslararası ya da konusuna göre dünyada uygulaması kabul görmüş standartlar ışığında ihtimal ve şiddeleri veya standartlarda var olması halinde diğer parametrelerle ifade ediliyorsa tüm parametreler değerleme

• yapmak üzere sayısallaştırılır. Tüm riskler sayısallaştırıldıktan sonra en yüksek sayısal değere sahip riskten başlanarak derecelendirilir.

• c) En yüksek derece riskten başlanarak 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunun 5 inci maddesindeki “risklerden korunma ilkelerine” ve İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 10 uncu maddesindeki “risk kontrol adımlarına” uygun olarak her bir kontrol tedbiri hiyerarşik bakımından takip edilerek konusuna göre ilgili ulusal, uluslararası ya da konusuna göre dünyada uygulaması kabul görmüş standartlara uygun olarak risk kontrol tedbirleri uygulanır. Kontrol tedbirlerinin yeni risklere neden olması durumunda da ortaya çıkan yeni riskler ve o risklere ilişkin kontrol tedbirleri de değerlendirilir. Kontrol tedbirlerinin uygulanmasında görevlendirilen sorumlu kişi ya da kurumlar yetki ve yeterlilikleri de risk değerlendirmesinde belirtilir.

• d) Risk kontrol tedbirleriyle her bir risk İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğinde tanımlanan kabul edilebilir risk seviyesine indirilir.

• e) Risk değerlendirmesine ilişkin, değerlendirmeyi yapan kişiler, atıf yapılan mevzuat, ve standartlar, belirlenen tehlike, risk, kontrol tedbiri ve ilgili olabilecek tüm hususlar İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğindeki hükümler doğrultusunda dokümante edilir, imzalanır ve saklanır.

5.3. İŞ MAKİNESİ VE EKİPMAN KULLANIMI

• a) Yüklenici/alt yüklenici, madde 5.1/a'da belirtilen şekilde ilgili mevzuatı doğrultusunda belgeli personel çalıştırmak zorundadır.

• b) Kamyonlarda ağır vasıtalı ehliyetli şoförler, lastik tekerlekli iş makinelerinde ise Karayolları Trafik Yönetmeliği gereğince İş Makineleri Kullanma Yetki Belgesi (operatörlük belgesi) ve G sınıfı sürücü belgesi bulunan personel çalıştırılmalıdır.

• c) İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamındaki iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri, anılan Yönetmelikte belirtilen şartlara göre yapılmalı, periyodik kontrol yapacak kişilerin yetkilendirme ve eğitim süreçleri İş Ekipmanlarının Periyodik Kontrollerini Yapmaya Yetkili Kişilerin Kayıt ve Eğitimlerine İlişkin Tebliğ kapsamında değerlendirilmelidir.

• d) Delgi ve kaldırma faaliyetlerinde kullanılan halatlar ve sapanların CE sertifikası ile birlikte teknik özellikleri, ilgili kuruluşun AT Uygunluk Beyanında belirtilmelidir.

• e) İş makinelerinin periyodik kontrollerinin yanında günlük ve periyodik bakımları da yapılmalı, her vardiya öncesi kullanılan iş makinesi için hazırlanmış kontrol formları doldurulmalıdır.

• f) İş makineleri ve ekipmanlarının kullanımında İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğinde belirtilen asgari şartlar sağlanmalıdır.

5.4. ÇEVRENİN KORUNMASI VE ATIKLARIN BERTARAFI

• a) Yüklenici/alt yüklenici, yapmayı taahhüt ettiği işler için Çevre Kanunu ile yönetmeliklerine ve atık yönetim prensiplerine uygun olarak çalışmalıdır. Derin kazı faaliyetleri sonrasında oluşan atıkları mevzuata uygun şekilde depolayıp, açığa çıkan tehlikeli atıkları Bakanlıkça belirlenen sisteme uygun şekilde yetkili bertaraf kuruluşuna teslim etmelidir.

• b) Yüklenici/alt yüklenici, yapacağı faaliyetler süresince Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olarak kullanacağı kimyasal maddelerin güvenlik bilgi formlarını temin etmeli, bilgi formunda belirtilen tehlikeleri ve alınacak önlemleri çalışanlara bildirmelidir. Kullanılan kimyasal maddeler ve oluşacak tehlikeli atıklar için güvenli ve çevre mevzuatına uygun depolama alanı hazırlanmalıdır.

• c) Yüklenici/alt yüklenici, kullandığı kimyasalların çevre ile temasını önleyecek şekilde önlemler almak zorundadır. Ayrıca kullanılan iş makinelerinden yağın ve yakıtın çevreye sızmasına karşı önlemler alınmasını sağlamalı ve sızması ihtimaline karşı sızdırmaz tava, yağ emici kit ve yağ emici sosis vb. malzemeleri hazır bulundurmalıdır. Çevre kirliliği halinde tüm düzeltme/temizleme/eski haline getirme işlemleri yüklenici/alt yüklenici sorumluluğundadır.

• d) Yüklenici/alt yüklenici, bentonit kullanıyorsa bentonit atıklarını ve diğer hafriyat atıklarını, atık taşıma izni olan araçlarla sadece ruhsatlı döküm alanlarına dökülmesini sağlayacaktır.

• e) Yüklenici/alt yüklenici, kendi çalışma kapsamında, yasal gerekliliklere uygun olarak gerekli izleme ve ölçümleri (toz, gaz, aydınlatma, kimyasal madde, gürültü, titreşim, radyasyon vb.) yapacaktır. Bu ölçümler neticesinde gerekli iyileştirmeleri yasal mevzuata uygun şekilde gerçekleştirecektir.

5.5. EĞİTİM VE İŞBAŞI KONUŞMALARI

• a) Yüklenici/alt yüklenici, çalışanlarını karşı karşıya bulundukları mesleki riskler, alınması gerekli tedbirler, yasal hak ve sorumlulukları konusunda bilgilendirme yapmalı, gerekli iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini, Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkındaki Yönetmelik hükümlerine uygun bir şekilde vermelidir.

• b) Yüklenici/alt yüklenici, yapmayı taahhüt ettiği derin kazıları kapsayan faaliyetlerin (kazı kademeleri, hafriyatın uzaklaştırılması, yapılan günlük ölçümler) vb. her biri için ayrı ayrı talimatlar (fore kazık, diyafram duvar, hafriyat vb.) için çevre sağlık güvenlik talimatı oluşturarak çalışanlarına tebliğ etmeli, bu faaliyetler ve çevrenin korunması konularında da çalışanlarına eğitim vererek kayıt altına almalıdır.

5.6. KİŞİSEL KORUYUCU DONANIM (KKD)

• a) Yüklenici/alt yüklenici, işyerinde kullanılmak üzere, yürütülen risk değerlendirmesi sonuçları da dikkate alınarak belirlenen kişisel koruyucuları, Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik kapsamında ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak çalışanlarına temin etmeli, çalışanlarına kişisel koruyucuların kullanımı konusunda eğitim vererek, KKD kullanımını denetlemelidir.

• b) İşin yürütüldüğü yere göre kullanılması zorunlu olan baret, emniyet ayakkabısı, reflektifli yelek, koruyucu gözlük, v.b. gibi kişisel koruyucu donanımlar temin edilecek ve çalışanlar tarafından kullanılması sağlanacaktır. Örneğin, yüksekte çalışmalarda şok emicili çift kollu bağlantı halatı ile tam vücut emniyet kemerı, gürültülü ortamlarda kulak tıkacı/kulaklık, zararlı gazların açığa çıkma ihtimali olan yerlerde filtreli yarım/tam yüz gaz maskeleri kullanılacaktır.

5.7. ALTYAPI VE ÜSTYAPI TESİSLERİ

• a) Yüklenici/alt yüklenici, yapacağı kazı çalışmaları sırasında planlanmış imalat alanının altyapı/üstyapı tesisleri (içme suyu, yağmur suyu, atık su, elektrik, doğalgaz ve telekomünikasyon hattı vb.) hakkında bilgi sahibi olmalı, imalatlara başlanılmadan önce EK-2A (Uygulama Eki)'da verilen Yapı Durum Tespiti Teknik Raporu Geoteknik Sorumludan temin edilmelidir. Yapılacak imalatların projesinde öngörülen şekilde mevcut tesislere/yapılara zarar vermeyecek şekilde yapılması sağlanmalıdır.

• b) Planlanan kazı alanında, yapılacak imalatlar ile mevcut tesis/altyapı ile kesişen ve yapılması zorunlu olan işler, ilgili tesis/altyapı hizmet sunucusunun/kuruluşun/mal sahibinin bilgisi ve izni dahilinde gerçekleştirilmelidir.

• c) Yüklenici/alt yüklenici, ağır iş makinelerinin güvenli çalışabilmesini için uygun çalışma platformu sağlamalı, zeminin taşıma kapasitesi, şeve yakınlık vb. kriterler göz önüne bulundurlarak gerekli önlemleri almalıdır.

• d) Şiddetli yağmur suyunu ve/veya kazı sonrası birikecek yer altı suyunu tahliye etmek için gerekli önlemler alınmalıdır.

5.8. KAZI VE İMALATLAR ESNASINDA DİKKAT EDİLECEK DİĞER HUSUSLAR

Bu Uygulama Esasları kapsamında yer alan kazılara başlamadan önce muhtemel kazı çukuru çevresinde, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğinde belirtilen hususlara ek olarak, aşağıda belirtilenlerle sınırlı olmamak üzere, gerek kazı çukuru içinde çalışan ekipler, gerekse çevre yapılarda bulunan şahıslar açısından gerekli iş güvenliği tedbirlerinin alınması zorunludur. Bu kapsamda:

• a) Kazı çukurunun çevresi üçüncü şahısların girmesini engellemek amacıyla en az 2.0 m yükseklinde uygun malzeme ile çevrilmeli ve gerekli iş güvenliği uyarı yazıları bu panolara asılmalıdır. Panolar, kazı aynasının başladığı noktadan sonra en az 2.0 m. güvenlik mesafesi bırakıldıktan sonra yerleştirilmeli, gerekli durumlarda ilgili kurum ya da ilgili idareden izin alınmalıdır.

• b) Çevre panolarına gece de yeteri kadar uzaktan görülebilmeleri amacıyla ışıklı uyarı tabelaları asılmalıdır.

• c) Kazı ve imalat alanı ile kazı yan yüzlerinin her vardiyadan önce, çalışma koşullarının uygunluğu (şiddetli yağış, don ve kar gibi hava koşulları, yüzeyel akışlar, drenaj durum, kabarma, çökme, oturma, varsa günlük ölçümler vb.) açısından, patlatma yapılıyorsa her patlatmadan sonra, beklenmedik parça düşmelerinden sonra, desteklerdeki önemli bir zarardan sonra, kontrol edilmelidir.

• d) Kazı destek yapısının başlık kirişi üzerinde ilgili iş güvenliği ve çevre sağlığı mevzuatına uygun şekilde TS EN 13374 standardına uygunluk belgesi olan geçici kenar koruma sistemi kullanılması sağlanır.

• e) Destek yapısı ile ilgili aletsel ölçümler sırasında okumalar düzenli olarak yapılmalı, kayıtları alınmalı ve raporlanmalıdır.

• f) Kazı çalışmaları ve destek yapısı imalatlarının gündüz yapılması esastır. Gece çalışılmasının gerekli veya zorunlu olduğu durumlarda veya gün ışığının yetersiz olduğu durumlarda uygun ve yeterli suni aydınlatma sağlanmalı, gerekli hallerde darbeye karşı korumalı taşınabilir aydınlatma araçları tercih edilmelidir.

• g) Yağış sonrasında; yağış nedeni ile kazı yüzeyleri ve çevresinde çalışmaya engel bir durum olmadığı (Zemin koşulları, drenaj durumu, şev akmaları, tansiyon çatlakları vb.) tespit edildikten sonra çalışmalara devam edilmelidir.

• h) Kazı destek yapısına ait drenaj sisteminin çalışması, kazı aynalarından ve destek yapısı içinden drene olan yeraltı veya yüzeyel suların seyiri, mevcut yeraltı suyu seviyesindeki değişmeler, varsa susuzlaştırma ve uzaklaştırma nedeni ile çevre yapılar ile inşaat bölgesindeki deformasyonlar her gün takip edilmeli, gerekli kayıtlar alınmalı ve önlem alınması gereken durumlar tespit edilmelidir.

• i) Anormal deplasmanların gözlenmesi durumunda hemen Geoteknik Sorumlu ile yüklenici/altyükleniciye haber verilerek gerekli önlemlerin ivedi alınması sağlanmalıdır.

• j) Kazıdan çıkan malzemenin depolandığı bölgelerde, gerek kazı alanı içerisinde, gerekse de kazı üst kotunda gerekli önlemler alınmalı (dolgu malzemesinin yağışla birlikte kazı alanı/yaya yolu içerisine akması, insan yada malzeme düşmesine karşı vb. alınacak önlemler gibi), mevcut kazı stabilitesinin tehlikeye atacak şekilde depolama yapılmamalıdır.

• k) Kazı alanı içerisinde ayrı ayrı belirlenen ulaşım güzegahlarının (merdiven, rampa, asansör vb. gibi) ilgili ekip/ekipman dışında kullanılması engellenmeli, ulaşım için başka güzergah kullanılmamalıdır.

• l) Araç yolları açıkça belirlenmeli, rampalarda zemin koşulları başka bir eğim faktörüne izin vermiyorsa, rampa eğimi 30°’den fazla olmamalıdır.

• m) Kazı içerisine dolgu malzemesi boşaltılan durumlarda, araç tekerlerinin arkasına uygun yükseklikte set oluşturulmalıdır.

• n) Kazı işlerinde ortaya çıkan tozların çalışanların sağlığına zarar vermemesi için gerekli tedbirler alınır.

EKLER: EK 1A, EK 2A, EK 2B, EK 4A, EK4B

EK 1A (BİLGİLENDİRME EKİ): KAZI DESTEK YAPISI SİSTEMİ TİPLERİ

Kazı destek yapıları taşıyıcı olarak düşey ve yatay elemanlar ile bunların birbirleriyle yük aktarımını sağlayan birleştirme elemanlarından oluşur. Bu elemanların tümü bir arada “Kazı Destek Yapısı Sistemi” olarak da adlandırılır. Ülkemizde ve dünyada en yaygın olarak kullanılan kazı destek sistemi tipleri aşağıda tanımlanmıştır.

1A.1. Palplanşlı Duvar

Palplanş duvar, çakarak, titreşim veya statik baskı ile sürülerek tatbik edilen, birbirine geçen çelik veya beton palplanş elemanlarından oluşur. Zemin içindeki ankastrelik boyu, zeminin pasif direnci ve palplanş kesitinin eğilme mukavemeti ile palplanş arkasındaki zemin ve su etkisini karşılayacak şekilde belirlenir. Palplanş duvarlar, ankrajlı, çelik boru destekli olarak da yapılabilir. Örnek uygulama resimleri Resim 1A.1 ve Resim 1A.2'de verilmiştir.

Resim 1A.1. Palplanş çakımı

Resim 1A.2. Palplanş Uygulaması

1A.1.1. Tipik Uygulama Yüksekliği:

Palplanşlı duvarlar konsol durumda 5.0 m, yatay destek kullanılırsa 12.0 m kadar derinliğine kadar kullanılabilir ve 10.0 m ye kadar su etkisi palplanşlı destek yapıları ile karşılanabilmektedir.

1A.1.2. İmalat Metodolojisi:

Projesine göre seçilmiş çelik (üretici kataloglarında tipleri belirtilen) veya prekast betonarme elemanlar çakılır, titreşimle veya statik baskı ile proje boyuna kadar sürülür. Bu işlem esnasında düşeylik (düşeyle yaptığı açı) kontrolü çok önemlidir. Zira bir sonraki palplanş elemanı ilk sürülen palplanş elemanı ile kilitlenerek bir hat üzerinde sürülecektir. Köşe veya açılı palplanş elemanları ile planda istenen şekil verilerek ilerlenebilir. Palplanşlar ile belirli boyda bir kanal veya tamamen çevrili alan oluşturulduktan sonra kazı yapılabilir. Kazı çukuru içindeki yapı, altyapı vs. yerleştirildikten ve geri dolgu yapıldıktan sonra genelde palplanş elemanları yine çakımda kullanılan yöntem ile geri çekilir. Kalıcı palplanş uygulamaları da vardır (örneğin

liman yapılarında) bu durumda uygulama toleranslarına özen gösterilmelidir, korozyona karşı önlemler alınmalıdır. Şekil 1A.1'de tipik uygulama şekli verilmiştir.

1A.1.3. Avantajları:

• a) Proje ve uygulaması bilinen klasik ve denenmiş bir destek yapısıdır.

• b) Yeraltı suyu olan bölgelerde kullanılabilir.

• c) Geçici destek yapılarında, tekrarlı kullanıma uygun olduğundan ekonomik ve hızlı bir yöntemdir.

• d) Uygulama ve kullanılan palplanşların kilit kalitesine bağlı olmak şartıyla yeraltı suyu altında yapılan kazılarda kuruya yakın çalışma ortamı temin edilebilmektedir.

• e) Kanal şeklindeki uzun ve dar kazılarda çok etkili bir destek yapısı yöntemidir.

1A.1.4. Dezavantajları:

• a) Uygulaması özel ekipman gerektirir.

• b) Palplanşların çakım ve çekimi gürültülüdür ve yakın yapılarda titreşime (ve dolayısıyla deformasyonlara) yol açabilir.

• c) Palplanş elemanları tekrarlı kullanımlarda zaman içerisinde deforme olabilir, özellikle kilitleri, kilit contaları hasar görebilir.

• d) Sert ve çok sıkı zeminlerde sürülmesi zordur.

• e) Destek yapısı ile desteklenebilecek kazı derinliği sınırlıdır. Palplanş elemanları eklenerek kazı taban kotu altında (kazı çukuru içine su gelişini azaltmak amacıyla) boyu uzatmak uygun zemin koşullarında mümkün olabilmektedir.

Şekil 1A.1. Palplanşlı duvar tipik sistem kesiti

1A.2. Berlin Duvarı (Soldier Pile Wall)

Berlin Duvarı olarak bilinen kazı destek yapısı, kapasitesini düşey aralıklı tekil elemanların (genelde çelik putrel) kazı taban kotu altındaki soket boyu ile temin eder. Bu düşey elemanların arasındaki zemin, düşey elemanlara mesnetlenen kazıya paralel aşağı kaydırılarak yerleştirilen ahşap veya betonarme plakalar ile tutulur. Düşey elemanlar çakma veya delme yöntemi ile yerleştirilebilir. Düşey elemanlar arasındaki mesafe 1.5 – 3.0 m aralığında değişebilir. Bu tür destek sistemleri yeraltı suyu olmayan veya su seviyesi düşürülmüş kuru ortamda (Tablo 3.24) kullanılır. Kazı yüksekliği fazla ise ankraj destekli olarak da yapılabilir.

1A.2.1. Tipik Uygulama Yüksekliği:

Konsol olarak 4.0 m, ankrajlı olarak 15.0 m kazı derinliğine kadar uygulanabilir.

1A.2.2. İmalat Metodolojisi:

Projesine göre seçilmiş çelik putrel (H, I veya 2U, vb.) elemanlar çakılarak veya bir delgi içerisine yerleştirilerek (delgi durumunda kazı taban kotu altındaki kısımda çimento enjeksiyonu veya betonlama yapılır) kazı öncesinde oluşturulur. Çelik elemanların düşeylikleri korunarak ve tam projesindeki ara mesafeye uyularak yerleştirilmesi ileriki kazı aşamasında plakaların yerleştirilmesi ve iş kalitesi ve sıhhati bakımından önemlidir. Daha sonra kademeli kazı aşamasına geçilir. Kullanılan betonarme veya ahşap plakaların düşey yöndeki boyutu kadar kademeler ile kazı yapılır ve ilk sıra plakalar yerleştirilir. Daha sonra ikinci kademe kazıya geçilir, bu kazı kademesinde ilk sıradaki plakalar aşağı doğru kaydırılır ve yukarıdan bir sıra daha plaka yerleştirilir. Bu sıralama takip edilerek kademeli kazılar ile kazı taban kotuna ulaşılır. Örnek uygulama resimleri Resim 1A.3 ve Resim 1A.4'de verilmiştir. Şekil 1A.2'de tipik uygulama şekli verilmiştir.

Resim 1A.3. Berlin Duvarı İmalatı

Resim 1A.4. Berlin Duvarı

1A.2.3. Avantajları:

• a) Aralıklı düşey elemanlar ve ince betonarme veya ahşap plakalar kullanıldığı için ekonomiktir.

• b) Destek yapısı içindeki bodrum duvarı tamamlandıktan ve bina ile destek yapısı arasındaki boşluk doldurulduktan sonra çelik düşey elemanlar geri çekilerek tekrarlı olarak kullanılabilir.

• c) Bu destek yapısının kalınlığı 30-45 cm aralığında olduğundan yer kaybı azdır.

• d) Büyük makine, ekipman gerektirmez.

1A.2.4. Dezavantajları:

• a) Bu uygulama çok iyi işçilik ve özen gerektirir.

• b) Çakım yöntemi kullanılıyorsa ses ve titreşim oluşur. Sert veya sıkı zemin tabakalarında çakım mümkün olmayabilir ve ön delgi gerekebilir.

• c) Kademe kazıları esnasında arkadaki zeminde hareketlere / boşalmalara neden olunacağı için oturma ve deplasmanlar oluşur. Bu nedenle etki mesafesi içinde yapı/altyapı olması durumda uygulanmamalıdır.

Şekil 1A.2. Berlin Duvarı tipik sistem kesiti

1A.3. Zemin Karıştırma Duvarı (Soil Mixed Wall)

Jetgrout yöntemi veya tek/çok eksenli bıçaklar ile dairesel kolonlar veya yatay eksende dönen kesici tamburlar/paneller ile zeminin kesilmesi ve eş zamanlı olarak çimento ile karıştırılması ile elde edilir. Jetgrout - mekanik karıştırma, derin zemin karıştırması olarak bilinen bu yöntemler ile elde edilen zemin-çimento elemanlarının planda bir hat üzerinde kesiştirilerek yapılması ile zemin karıştırma duvarı elde edilir. Yatay yük ve eğilmeye karşı çalışacağı destek yapısı olarak kullanım durumunda düşey muhtelif (inşaat demiri, boru, putrel) çelik elemanlar ile donatılandırılır. Örnek uygulama resimleri Resim 1A.5 ve Resim 1A.6'de verilmiştir. Şekil 1A.3'de tipik uygulama şekli verilmiştir.

1A.3.1. Tipik Uygulama Yükseklüğü:

Zemin karıştırma duvarlar donatılı olarak inşa edildiğinde konsol durumda 4.0 m, yatay destek kullanılırsa 10.0 m kazı derinliğine kadar kullanılabilir. 5.0 m ye kadar su yükü karşılanabilmektedir.

1A.3.2. İmalat Metodolojisi:

Kolon elemanlar, jetgrout veya derin zemin karıştırma (DSM) yöntemi kullanılarak oluşturulur. Jetgrout uygulamasında çap kontrolü daha zor olduğundan daha çok DSM yöntemi tercih edilmektedir. Bu uygulamada tek eksenli veya çoklu (2-3) eksenli senkronize çalışan bıçak

setleri kullanılmaktadır. Zemin ile çimentonun tam karışımını sağlamak için belirli bir karıştırma oranının sağlanması önem taşımaktadır. Panel elemanlar ise Freze (Hyromill/cutter) uygulamasına benzer makinalar ve kesici / karıştırıcı yatay eksende dönen tamburlar ile zeminin yerinde çimento ile karıştırılması ile elde edilir.

Resim. 1A.5. DSM Elemanları ile Duvar

Resim. 1A.6. Jetgrout Elemanları ile Duvar

1A.3.3. Avantajları:

a) Diyafram ve kesişen kazık yöntemine göre daha az kazılan ve uzaklaştırılması gereken zemin bulamacı oluşur.

b) Zemin agrega olarak kullanıldığından beton gerektiren destek yapılarına göre daha ekonomiktir.

c) Planda küçük, kısa mesafelerde girintili çıkıntılı destek yapıları teşkil edilebilir.

1A.3.4. Dezavantajları:

a) Projelendirme ve kalite kontrol esasları tam olarak oluşturulmamıştır.

b) Özel ekipman ve tecrübeli / bilgili personel/yüklenici gerektirir.

c) Tekrarlı donma / çözülme olan bölgelerde yüzey malzemesi döküleceği için kullanılmamalıdır.

d) Ankrajlar ile beraber uygulanması özel detaylar gerektirir.

e) Yüzey kalitesi (özellikle jetgrout uygulamasında) ve düzgünlüğü düşüktür.

f) Su geçirimsizliği amaçlandığı için hedef çap/boyutların ve tam zemin-cimento karıştırmasının elde edilmesi çok önemlidir. Temel amaçlı jetgrout uygulamalarında yaygın parametreler ile çalışılması mümkün değildir.

g) İmalat başlamadan önce seçilen Jetgrout/DSM/CSM uygulama parametrelerinin uygun olduğunun denemeler/testler ile kesinleştirilmesi şarttır.

Şekil 1A.3. Zemin karıştırma duvarı tipik sistem kesiti

1A.4. Ankrajlı Betonarme Perde

Ankrajlı Betonarme Perde sistemi, düşey olarak imal edilen bir betonarme perde ile perde yüzeyinden arkaya zeminin içine doğru yataya yakın eğimde imal edilen öngermeli geçici ve/veya kalıcı ankrajlardan oluşan bir kazı destek yapısıdır (Resim 1A.7). Betonarme perde arka yüzeyine etkiyen yatay toprak itkileri perde ve ankrajlar tarafından birlikte karşılanır. Perdenin ön yüzüne kilitlenmiş olan ankrajlar kendi üzerlerine gelen toprak yükünü aktif kayma kamasının gerisindeki pasif bölgeye aktararak sistemin kendi içinde dengelenmesini sağlar. Ankrajlar betonarme perde yüzeyine çelik plaka ve kafalar vasıtasıyla bağlanır (Resim 1A.8).

Ankraj yatay ve düşey aralıkları karşılanması gereken toprak yükü mertebesine bağlı olarak genellikle 4 – 9 m² perde cephe alanına bir adet ankraj gelecek şekilde uygulanır. Betonarme perde kalınlığı ise genellikle 25 – 40 cm arasında uygulanmaktadır. Ancak bu değerler yapılan tasarıma göre bu aralıkların dışına da çıkabilir. Sistemin tipik çizimi aşağıda Şekil 1A.4’de verilmiştir.

Resim 1A.7. Ankrajlı betonarme perde

Resim 1A.8. Ankraj kafa ve plakası

1A.4.1. Tipik Uygulama Yüksekliği:

5 - 20 m arası yükseklikler için uygulanabilir.

1A.4.2. İmalat Metodolojisi:

Öncelikle ilk sıra ankraj kotunun 50 – 100 cm altına kadar kazı yapılır. Daha sonra projesinde gösterilen eğimde ankraj delgileri yapılarak önceden hazırlanmış çelik halat demetleri ve enjeksiyon hortumu delgi kuyusuna yerleştirilir. Delgi sırasında zeminin kendini tutma durumuna göre kılıf borusu kullanılması gerekebilir. Halatlar yerleştirildikten hemen sonra kuyu dipten yukarıya doğru su-çimento karışımından oluşan “enjeksiyon şerbeti” ile doldurulur. Enjeksiyon şerbetinin içine ankraj kök kapasitesini arttırmak veya priz süresini kısaltmak gibi amaçlarla çeşitli katkı maddeleri de katılabilmektedir. Enjeksiyon şerbetinin kuyu ağzından aktığı (Resim 1A.9) görüldükten 1 ila 4 saat sonra ikinci bir hortumdan ikincil enjeksiyon (patlatma enjeksiyonu) yapılır ve ankraj imalatı tamamlanmış olur. Zemin koşulları, yeraltı suyu durumu ve delgi makinesinin özelliklerine göre delgi ve enjeksiyon teknikleri değişkenlik gösterebilmekte olup bu konuda yüklenicinin deneyimleri büyük önem taşımaktadır. Ankraj imalatları tamamlandıktan sonra perde donatıları bağlanır ve tek yüz kalıp kurularak perde betonu dökülür. Genellikle perde betonu 4 (dört) günlük, enjeksiyon şerbeti ise 7 (yedi) günlük olduktan sonra ankraj germe testleri yapılır (Resim 1A.10). Ancak bu süreler mukavemet şartlarının sağlanmasına göre belirlenir. Ankraj uygulamaları ve germe testleri ile