$$ \tan(\delta + \varphi) = \frac{y - \sqrt{y^2 - 4x^2 - 4ex}}{2(e + x)} \quad (2.5) $$
$$ M = (e + x) \tan \varphi $$
Şekil 2.18 – 2. Tip Kama
(a) Patlatma düzleminin altında üçgen şeklinde açılırlar. Kamanın patlatma yüzeyinin altında üçgen şeklinde açılması ile kama üst yüzeyi, oluşan dik üçgende yatay dik kenar olduğu için daha az bir yüzey alanına sahip olur (Şekil 2.19). Destek yüzeyinin azalması ile kama yüksekliği de küçülür.
(b) Yapının φ açısı kadar dönmesinden sonra destekleme kamanın üst kenarı tarafından sınırlanır. Kamanın üst kenarı dönme merkezinin konumu nedeniyle dönme sırasında gittikçe daha çok yapı içine doğru hareket eder. Burada gerekli kama yüksekliği aşağıdaki şekilde bulunur.
$$ R \cdot \sin(\delta + \varphi) = (e + x) \cos \varphi \quad (2.6) $$
Denk. (2.5)'i φ' ye göre çözersek ve bulunan tan φ = x/y değerini
M = (e + x) tan φ formülünde yerine koyarsak aşağıdaki eşitlik bulunur.
$$ M = \frac{ex + x^2}{y} \quad (2.7) $$
Şekil 2.19 – 3. Tip Kama
Patlatma düzleminin altında dörtgen şeklinde açılır. Kamanın üst kenarı dönme merkezinin konumu nedeniyle dönme sırasında gittikçe daha çok yapı içine doğru hareket eder. Bu nedenle yapı ağırlık merkezi izdüşümü henüz yapı alanı dışına çıkmadan yapı devrilir ve kama yüksekliği daha az olur. Dördüncü tip kamada devrilme sırasında alt yapıya temas eden kama yüzeyinin üçüncü tip kamaya göre daha az olması nedeniyle yapının devrilmesi daha kolaydır (Şekil 2.20). Bu durumda kat edilmesi gereken φ açısı üçüncü tip kama ile aynı olduğundan gerekli kama yüksekliği daha az olur. Dördüncü tip kamada kama yüksekliği aşağıdaki şekilde bulunur.
$$ M = \frac{ex + x^2}{y\sqrt{1 + \left(\frac{x}{y}\right)^2}} \quad (2.8) $$
Şekil 2.20 – 4. Tip Kama
2.2.4.1. Patlayıcı şarj miktarı (L), Hacim Bazlı Hesaplama Metodu ile Denk.(2.9)'da gösterildiği gibi hesaplanır.
$$ L = Vq \tag{2.9} $$
Denk.(2.9)'da geçen;
L (kg), patlatılacak eleman için gerekli olan toplam patlayıcı madde miktarıdır.
V (m³), yıkılacak taşıyıcı elemanın (kolon, perde duvar ve benzeri) net hacmidir ve projenin statik planlarına uygun olarak hesaplanır.
q, özgül şarj miktarı (kg/m³), patlatılacak birim hacimdeki yapı malzemesi için gerekli patlayıcı miktarını gösteren tecrübe katsayısıdır. Bu katsayı, beton dayanımı, donatı yoğunluğu, eleman türü (kolon-perde) dikkate alınarak 0,5 ile 1,6 kg/ m³ aralığında olacak şekilde patlatmadan sorumlu mühendis tarafından belirlenir. Bu sınır değerler dışında q değeri kullanılabilmesi için test patlatması yapılması ve sonuçların gerekçelendirilerek Test Patlatması Değerlendirme Formu (EK-6’da yer alan FORM-8) ile raporlanması gerekir.
2.2.4.2. Patlayıcının gaz basıncını ve itme etkisini yapı elemanına aktarmak, hava şokunu azaltmak ve parça savrulmasını sınırlayarak çevresel güvenliği sağlamak amacıyla yapısal elemanlarda açılan patlatma deliklerine patlayıcı madde yerleştirildikten sonra, deliğin kalan kısmının delikten çıkan malzeme, kum, kil, çakıl gibi malzemeler ile doldurularak sıkılama işlemi yapılır.
2.2.4.3. Patlayıcı yerleştirilecek delik boyu, ilgili taşıyıcı elemanın kalınlığının (bw) 2/3'ü olarak açılır. Açılan deliğin 1/3 bw boyundaki kısmı patlayıcı ile doldurulur, kalan 1/3 bw kısmı ise sıkılama işlemine ayrılır (Şekil 2.21). Patlayıcılar, ilgili elemanın yüksekliğinin orta 1/3'lük kısmına şaşırtmalı olarak yerleştirilir.
Şekil 2.21 Patlayıcı yerleşiminde sıkılama ve patlayıcı uzunlukları
2.2.5.1. Test patlatması, 2.2.4. maddesinde belirtilen durumlarda patlayıcı ile patlatılacak yapı malzemesi için en uygun özgül şarj miktarının belirlenmesi amacıyla patlatmadan sorumlu mühendis gözetiminde yapılır. Ayrıca, patlatma sırasında oluşacak titreşim, hava şoku ölçümü ve eleman bazlı güvenlik önlemlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi test patlatması kapsamında incelenir.
2.2.5.2. Test patlatması, yapıdan elde edilen karot çıktıları ve donatı özellikleri esas alınarak yapılır.
2.2.5.3. Başarılı test patlatması; kesitte sürekli çatlakların oluşması, ezilme ve ayrılmaların gözle görülür hale gelmesi, elemanın yük taşımaya devam edemeyecek düzeyde zayıflaması ve patlama sonucu oluşabilecek malzeme savrulmalarının güvenli sınırlar içerisinde kalması durumunu ifade eder. Bu mevzuatta belirtilen sınır değerlerin dışında q değeri kullanılabilmesi için başarılı test patlatmasının raporlanması gerekir.
2.2.5.4. Başarılı test patlatmasına ilişkin, Test Patlatması Değerlendirme Formu (EK-6'da yer alan FORM-8) hazırlanır ve yıkım planına eklenir. Bir örneği de şantiye defterinde muhafaza edilir.
2.2.5.5. Patlatma anında patlama ve hava şoku dalgalarının yayılımını belirlemek amacıyla kalibre edilmiş titreşim ve basınç sensörleri ile patlatma gerçekleştirilirken yıkımı kayıt altına almak için kameralar kullanılır. Kullanılacak yüksek hızlı kameralar çözünürlüğü en az 1080p ve kayıt hızı en az 60 fps olacak şekilde; titreşim sensörleri, frekans ölçüm aralığı 10-240 Hz, örnekleme hızı en az 500 Hz (2 ms veya daha iyi) ve hassasiyet değeri 25 V/(m/s)'den büyük olacak şekilde ve basınç sensörleri lineer basınç ölçüm prensibine sahip, ölçüm aralığı 2-500 Pa (yaklaşık 100-148 dB) olacak şekilde seçilir.
2.2.5.6. Malzeme savrulmalarının kontrolü amacıyla temsili numune, epoksi emdirilmiş sentetik kumaşlar, kontrplak, küçük delikli çelik hasırlar veya katranlı kumaşlar benzeri uygun malzemelerle kaplanır.
2.2.5.7. Yüksek hızlı kamera kullanımıyla patlatma sırasında betonun nasıl parçalandığı, patlamanın fiziksel etkisi ve parçacık savrulma hızı kayıt altına alınır. Test patlatmasında, patlayıcılar numunenin orta noktasına yerleştirilir. Bu konumlandırma, orta nokta esas alınarak ±H/3 mesafeli bir alan içerisinde yapılır (H kolon ve perde duvarlar için yüksekliği temsil etmektedir). Patlayıcı delikleri, taşıyıcı elemanın yük taşıma kapasitesini ortadan kaldıracak, donatı sıklaştırmasının olmadığı orta bölgesine yerleştirilir.
DURUM TESPİT FORMU (FORM-7)
Tarih: _________
| Yapı Adresi | |
| İl / İlçe | |
| Yapı Türü | ☐ Betonarıme ☐ Çelik ☐ Karınca ☐ Diğer: |
| Toplam Kat Adedi | |
| Toplam Yükseklik (m) | |
| Yapı Ruhsat No | |
| Yıkım Ruhsat No | |
| Müteahhit | |
| Müellif | |
| *Patlatmadan Sorumlu Mühendis | |
| Fenni Mesul | |
| Şantiye Şefi |
*Patlayıcı ile yapılacak yıkımlarda doldurulacaktır.
| Kontrol Başlığı | Durum | Açıklama |
| Vaziyet planı ve mobilizasyon planı kontrol edildi. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Yapı tahliye edildi. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Elektrik, doğalgaz, su, telefon, internet vb. bağlantıları kesildi. | ☐ Evet ☐ Hayır |
| Atık su/kanalizasyon bağlantısı kesildi. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Şantiye çevrelemesi/perdelemesi tamamlandı. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Perdelemeye ek olarak örtülü yol kullanıldı. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Koruma fanı içeren örtülü yol kullanıldı. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Giriş çıkış kontrolü sağlandı. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| İşaretleme levhaları mevcut. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Yangın güvenliği tedbirleri alındı. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Asbest/tehlikeli madde tespiti yapıldı. | ☐ Evet ☐ Hayır | |
| Trafik yönlendirme planı onaylandı. | ☐ Evet ☐ Hayır |
Ek:
Ad-Soyadı
İmza
Düzenleyen (Şantiye Şefi) :
Proje Adı: _________
Tarih: _________
| Numunenin Alındığı Yapı Elemanı: | |
| Yapı Türü | ☐ Betonarme: ☐ Diğer: |
| Numune No | |
| Alınma Tarihi | |
| Alındığı Eleman Tipi | ☐ Kolon ☐ Perde Duvar |
| Eleman Boyutları | En: ____ cm Boy: ____ cm Yükseklik: ____ cm |
| Donatı Özellikleri | |
| Malzeme Dayanımı | ______ MPa |
| Test No | |
| Kullanılan Patlayıcı Türü | |
| Özgül Şarj (q) Miktarı | ______ kg/m³ |
| Toplam Şarj Miktarı | ______ kg |
| Delik Sayısı | |
| Delik Derinliği | ______ mm |
| Test Noktası (±H/3 aralığı) | |
| Ateşleme Sırası / Zaman Farkı (Varsa) | |
| Titreşim Sensörü Mesafesi | ______ m |
| Frekans Ölçüm Aralığı (en az 10-240 Hz) | ______ Hz |
| Örnekleme hızı (en az 500hz) | ______ Hz |
| Hassasiyet değeri (en az 25 V/(m/s)) | ______ V/(m/s) |
| PPV ölçüm sonucu | mm/s |
| Kayıt başlama zamanı | ms |
| Kayıt çözünürlüğü (en az 1080p) | |
| Kayıt hızı (en az 60 fps) | fps |
Açıklama: _________________________________________________________
Ad - Soyad
İmza
Patlatmadan Sorumlu Mühendis:
TEBLİĞLER Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından:
Fiyat artış oranları MADDE 1- (1) 28/7/1988 tarihli ve 88/13181 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Kamu Sektörüne Dahil İdarelerin İhalesi Yapılmış ve Yapılacak İşlerinde İhale Usul ve Şekillerine Göre Fiyat Farkı Hesabında Uygulayacakları Esasların 4 üncü maddesinin (4.5) numaralı bendi gereği, birinci derecenin son kademesindeki bekâr bir Devlet memuru olarak Bakanlık Yapı İşleri Genel Müdürlüğü Proje Dairesi Başkanının bütün ek ödentileri dahil net maaşının sözleşmeye esas yıl dönemi (sözleşme birim fiyatlarının ait olduğu yıl dönemi) ile uygulama yılı dönemine ait miktarları arasındaki artış oranları 1/7/2026 tarihinden itibaren, proje ve kontrolluk işlerinde uygulanmak üzere;
olarak tespit edilmiştir. 1980-2000 yılları fiyat artış oranları MADDE 2- (1) 1980-2000 yılları arasındaki dönemlerin fiyat artış oranları 7/8/2013 tarihli ve 28731 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Proje ve Kontrolluk İşlerinde Uygulanacak Fiyat Artış Oranları Hakkında Tebliğdeki o dönem için yer almış olan oranların 1 inci maddenin birinci fıkrasında yer alan tabloda 2013 yılının 2. dönemine karşılık gelen katsayı (27,306) ile çarpılması suretiyle bulunur. Yürürlükten kaldırılan tebliğ MADDE 3- (1) 3/2/2026 tarihli ve 33157 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Proje ve Kontrolluk İşlerinde Uygulanacak Fiyat Artış Oranları Hakkında Tebliğ yürürlükten kaldırılmıştır. Yürürlük MADDE 4- (1) Bu Tebliğ 1/7/2026 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Yürütme MADDE 5- (1) Bu Tebliğ hükümlerini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı yürütür.
Ticaret Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığından:
MADDE 1- 5/10/2013 tarihli ve 28786 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tarım ve Orman Bakanlığı Kontrolüne Tabi Belirli Ürünlerin Girişine Yetkili Gümrük İdareleri ile Resmi Kontrollerini Yapmaya Yetkili İl Tarım ve Orman Müdürlüklerinin Belirlenmesine Dair Tebliğin Ek-5’inde yer alan listeye (11) numaralı satırdan sonra gelmek üzere aşağıdaki satır eklenmiş ve diğer satır numaraları buna göre teselsül ettirilmiştir. MADDE 2- Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer. MADDE 3- Bu Tebliğ hükümlerini Ticaret Bakanı ile Tarım ve Orman Bakanı yürütür.